Μελάνωμα

Το μελάνωμα αποτελεί τη μορφή καρκίνου του δέρματος με τη μεγαλύτερη επιθετικότητα, καθώς εξελίσσεται γρήγορα και μπορεί να εξαπλωθεί σε διάφορα όργανα του σώματος. Η προέλευσή του βρίσκεται στα μελανοκύτταρα, τα κύτταρα που είναι υπεύθυνα για την παραγωγή μελανίνης, της χρωστικής που χαρίζει στο δέρμα το χρώμα του. Οι περισσότερες μορφές μελανώματος εμφανίζονται σε μαύρη ή καφέ απόχρωση, υπάρχει όμως η πιθανότητα να εμφανιστούν σε ροζ, κόκκινο, μοβ ή στο φυσικό χρώμα του δέρματος. Περίπου το 30% των περιπτώσεων μελανώματος εκδηλώνεται σε προϋπάρχοντες σπίλους, ωστόσο η πλειονότητα εμφανίζεται σε υγιές δέρμα χωρίς προηγούμενες αλλοιώσεις. Είναι επομένως καίριας σημασίας να αναγνωρίζουμε οποιαδήποτε αλλαγή στο σώμα μας. Ενώ ο αριθμός των σπίλων μπορεί να σχετίζεται με τον κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος, ο καθοριστικός παράγοντας για την έγκαιρη διάγνωση είναι η εγρήγορση – η έγκαιρη ανίχνευση παρέχει έως και 99% πιθανότητα πλήρους ίασης. Εφόσον το μελάνωμα εξαπλώνεται πολύ γρήγορα, η καθυστέρηση στη θεραπεία μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες. Η γνώση των παραγόντων κινδύνου και η συστηματική αυτοεξέταση του δέρματος παίζουν σημαντικό ρόλο, αφού η έγκαιρη διάγνωση συνδέεται άμεσα με την επιτυχή θεραπεία.

Πόσο συχνό είναι το μελάνωμα;

Το μελάνωμα αντιστοιχεί σε περίπου 1% των συνολικών περιπτώσεων καρκίνου του δέρματος, ωστόσο ευθύνεται για το μεγαλύτερο μέρος των θανάτων από αυτή την ασθένεια. Αποτελεί μια από τις πιο συχνές μορφές καρκίνου σε νεαρά άτομα ηλικίας έως 30 ετών, με ιδιαίτερη συχνότητα στις γυναίκες. Κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες σημειώνεται αισθητή αύξηση της συχνότητας διάγνωσης μελανώματος. Ο κυριότερος λόγος είναι η αυξημένη έκθεση στην υπεριώδη (UV) ακτινοβολία, που θεωρείται βασικός παράγοντας κινδύνου για την εμφάνιση της νόσου.

Πού μπορεί να εμφανιστεί μελάνωμα;

Το μελάνωμα ενδέχεται να εκδηλωθεί σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος, συμπεριλαμβανομένων των οφθαλμών και των εσωτερικών οργάνων.

• Στους άνδρες, παρατηρείται συχνότερα στον κορμό του σώματος, κυρίως στο άνω μέρος της ράχης.
• Στις γυναίκες, εντοπίζεται κυρίως στα κάτω άκρα.

Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του μελανώματος;

Η έγκαιρη αναγνώριση του μελανώματος αποτελεί προτεραιότητα, επειδή στα πρώτα στάδια μπορεί να αντιμετωπιστεί επιτυχώς. Το μελάνωμα δύναται να παρουσιαστεί ως:

• Σπίλος (ελιά)
• Ξηρή ή απολεπιστική περιοχή του δέρματος
• Έλκος που δεν επουλώνεται
• Εξόγκωμα στο δέρμα

Ένα χρήσιμο εργαλείο για την αναγνώριση ύποπτης βλάβης αποτελεί η μέθοδος ABCDE:

• Ασυμμετρία – όταν οι δύο πλευρές της βλάβης διαφέρουν μεταξύ τους.
• Όρια – ασαφή, ανώμαλα ή με ακανόνιστο σχήμα όρια.
• Χρωματισμός – μη ομοιόμορφο, με διάφορα χρώματα όπως καφέ, μαύρο, γκρι, κόκκινο ή λευκό.
• Διάμετρος – όταν ξεπερνά τα 6 χιλιοστά.
• Μεταβολές – αλλαγές σε μέγεθος, σχήμα ή χρώμα.

Παρ’ όλα αυτά, δεν εμφανίζουν όλα τα μελανώματα αυτά τα χαρακτηριστικά. Θα πρέπει να δίνεται έμφαση σε κάθε μη ιάσιμη πληγή, ασυνήθιστη διόγκωση, εξάνθημα ή οποιαδήποτε μεταβολή στο δέρμα. Επιπλέον, είναι χρήσιμη η εφαρμογή του κανόνα του διαφορετικού σπίλου – αν ένας σπίλος διαφέρει από τους υπόλοιπους, κρίνεται απαραίτητος ο έλεγχος από δερματολόγο.

Ποιοι παράγοντες οδηγούν στην εμφάνιση μελανώματος;

Σύμφωνα με την επιστημονική κοινότητα, ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου για μελάνωμα είναι η υπερβολική έκθεση στον ήλιο, ειδικά τα ηλιακά εγκαύματα κατά τη νεαρή ηλικία. Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι περίπου το 86% των περιπτώσεων προκύπτει λόγω της υπεριώδους ακτινοβολίας. Η υπεριώδης ακτινοβολία προκαλεί βλάβες στο γενετικό υλικό των κυττάρων του δέρματος, γεγονός που οδηγεί σε ανεξέλεγκτη κυτταρική ανάπτυξη. Ο κίνδυνος αυξάνεται επίσης με τη χρήση τεχνητών πηγών υπεριώδους ακτινοβολίας, όπως τα σολάριουμ. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κατατάσσει την ακτινοβολία από τα σολάριουμ στα καρκινογόνα αίτια. Υπολογίζεται ότι η χρήση σολάριουμ ενοχοποιείται για πάνω από 6.000 νέες περιπτώσεις μελανώματος ετησίως.

Ποιοι ανήκουν σε ομάδα αυξημένου κινδύνου για μελάνωμα;

Αν και το μελάνωμα μπορεί να προσβάλει οποιοδήποτε άτομο, ορισμένοι παράγοντες αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισής του:

• Προηγούμενο ιστορικό μελανώματος – Όταν κάποιος έχει νοσήσει από μελάνωμα, έχει αυξημένο κίνδυνο επανεμφάνισης.
• Οικογενειακό ιστορικό – Γενετικοί παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο σε περίπτωση μελανώματος σε στενούς συγγενείς.
• Ανοιχτόχρωμη επιδερμίδα, φακίδες, ξανθά ή κόκκινα μαλλιά, γαλανά μάτια – Η χαμηλότερη παραγωγή μελανίνης μειώνει τη φυσική προστασία από την ακτινοβολία.
• Συχνή έκθεση στον ήλιο και εκτεταμένα ηλιακά εγκαύματα, ειδικά με φυσαλίδες.
• Κατοικία κοντά στον ισημερινό ή σε μεγάλα υψόμετρα, όπου η ένταση της υπεριώδους ακτινοβολίας είναι υψηλότερη.
• Χρήση σολάριουμ – Ακόμη και λίγες συνεδρίες αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο.
• Μεγάλος αριθμός σπίλων, ιδιαίτερα άτυπων ή δυσπλαστικών σπίλων.
• Ανοσοκαταστολή, όπως μετά από μεταμόσχευση οργάνου ή λόγω αυτοάνοσων παθήσεων.

Το μελάνωμα εκδηλώνεται συχνότερα σε άτομα με ανοιχτόχρωμο δέρμα, ωστόσο υπάρχει πιθανότητα εμφάνισης και σε άτομα με πιο σκούρα επιδερμίδα. Στις περιπτώσεις με πιο μελαμψό δέρμα, το μελάνωμα εμφανίζεται κυρίως στις παλάμες, τα πέλματα ή κάτω από τα νύχια.

Πώς γίνεται η διάγνωση του μελανώματος;

Όταν ο δερματολόγος εκτιμά ότι μία βλάβη ενδέχεται να είναι μελάνωμα, μπορεί να αφαιρέσει τον ύποπτο σπίλο ή τμήμα της αλλοίωσης για να εξεταστεί στο μικροσκόπιο, διαγνωστική διαδικασία που αναφέρεται ως βιοψία. Εφόσον το αποτέλεσμα επιβεβαιώσει τη διάγνωση, το επόμενο βήμα είναι να διαπιστωθεί εάν έχει υπάρξει εξάπλωση της νόσου – διαδικασία που ονομάζεται σταδιοποίηση. Για τη σταδιοποίηση λαμβάνονται υπ’ όψη το βάθος διήθησης του μελανώματος και η μικροσκοπική εικόνα της βλάβης.

Στάδια μελανώματος

• Στάδιο 0 (μελάνωμα in situ): τα καρκινικά κύτταρα εντοπίζονται μόνο στην επιφανειακή στοιβάδα του δέρματος (επιδερμίδα).
• Στάδιο Ι: πρόκειται για χαμηλού κινδύνου μελάνωμα, χωρίς ενδείξεις εξάπλωσης. Στις περισσότερες περιπτώσεις αντιμετωπίζεται με χειρουργική επέμβαση.
• Στάδιο ΙΙ: ο κίνδυνος υποτροπής αυξάνεται, ωστόσο δεν υπάρχουν ενδείξεις μετάστασης.
• Στάδιο ΙΙΙ: έχει επεκταθεί στους πλησιέστερους λεμφαδένες ή στο γειτονικό δέρμα.
• Στάδιο IV: υπάρχει διασπορά σε απομακρυσμένους λεμφαδένες, δέρμα ή εσωτερικά όργανα.

Ποιες διαγνωστικές εξετάσεις χρησιμοποιούνται για τη σταδιοποίηση;

Ο γιατρός μπορεί να συστήσει διάφορες εξετάσεις ώστε να αξιολογηθεί η εξάπλωση του μελανώματος:

• Βιοψία φρουρού λεμφαδένα: Όταν το πάχος του μελανώματος ξεπερνά τα 0,8 χιλιοστά ή υπάρχει μικροσκοπικό έλκος, ελέγχονται οι κύριοι γειτονικοί λεμφαδένες ώστε να διαπιστωθεί ενδεχόμενη μετάσταση. Η πρώιμη ανίχνευση σε λεμφαδένες αυξάνει τα ποσοστά επιβίωσης.
• Αξονική τομογραφία: Συμβάλλει στην ανίχνευση επέκτασης του μελανώματος σε εσωτερικά όργανα.
• Μαγνητική τομογραφία: Διευκολύνει τη διάγνωση μεταστάσεων στον εγκέφαλο και στη σπονδυλική στήλη.
• Τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων: Ελέγχει την πιθανότητα διασποράς στους λεμφαδένες ή σε άλλα σημεία του σώματος.
• Εργαστηριακές εξετάσεις αίματος: Πριν την έναρξη θεραπείας μπορεί να ζητηθεί μέτρηση της λακτικής αφυδρογονάσης (LDH) και άλλων βιοχημικών δεικτών που παρέχουν εκτίμηση της γενικότερης κατάστασης της υγείας.