Υπέρηχος: τι είναι, σε τι χρησιμεύει, πώς γίνεται και ποια είναι τα αποτελέσματα

Η υπερηχοτομογραφία, γνωστή και ως υπερηχογράφημα ή σάρωση με υπερήχους, αποτελεί μία απεικονιστική μέθοδο χωρίς επεμβατική παρέμβαση. Κατά τη διάρκεια του υπερηχογραφήματος δημιουργείται μια εικόνα που ονομάζεται υπερηχοτομογράφημα. Αυτή η διαγνωστική τεχνική εφαρμόζει ηχητικά κύματα υψηλής συχνότητας για να καταγράψει ζωντανές εικόνες ή βίντεο από τα εσωτερικά όργανα ή τα μαλακά μόρια, όπως τα αιμοφόρα αγγεία.

Το υπερηχογράφημα παρέχει στους επαγγελματίες υγείας τη δυνατότητα να αξιολογούν δομές μαλακών ιστών μέσα στο ανθρώπινο σώμα χωρίς να χρειάζονται τομές ή χειρουργικές επεμβάσεις. Σε αντίθεση με ακτινογραφικές μεθόδους, δεν περιλαμβάνει χρήση ιονίζουσας ακτινοβολίας.

Παρόλο που συχνά σχετίζεται κυρίως με τον προγεννητικό έλεγχο, το υπερηχογράφημα εφαρμόζεται σε πολλές περιπτώσεις και διευκολύνει τη λεπτομερή εξέταση διαφόρων περιοχών του σώματος.

Πώς λειτουργεί το υπερηχογράφημα;

Κατά την εξέταση, ο επαγγελματίας υγείας χρησιμοποιεί μία συσκευή γνωστή ως αισθητήρας ή ανιχνευτής, η οποία μετακινείται πάνω από την περιοχή ενδιαφέροντος ή εισάγεται σε κάποιο σώμα. Πριν την εφαρμογή, απλώνεται στην επιφάνεια της επιλεγμένης περιοχής ένα λεπτό στρώμα ειδικού gel, ώστε τα υπερηχητικά κύματα να διαπερνούν αποτελεσματικά τα ανθρώπινα ιστούς.

Ο αισθητήρας μετατρέπει το ηλεκτρικό ρεύμα σε ηχητικά κύματα υψηλής συχνότητας, τα οποία αποστέλλονται εντός των ιστών. Τα ηχητικά αυτά κύματα δεν ανιχνεύονται από το ανθρώπινο αυτί.

Τα κύματα αντανακλώνται από τα εσωτερικά όργανα και επιστρέφουν στον αισθητήρα, ο οποίος τα μετατρέπει σε ηλεκτρικά σήματα. Ο υπολογιστής επεξεργάζεται αυτά τα δεδομένα και παρουσιάζει σε πραγματικό χρόνο εικόνες ή βίντεο στην οθόνη.

Ποιες είναι οι βασικές κατηγορίες υπερηχογραφήματος;

Οι εξετάσεις υπερήχων διακρίνονται σε τρεις κύριες κατηγορίες:

• Υπερηχογράφημα κύησης (προγεννητικός έλεγχος)
• Διαγνωστικό υπερηχογράφημα
• Υπερηχογραφικός έλεγχος κατά τη διάρκεια ιατρικών πράξεων

Υπερηχογράφημα κύησης

Το υπερηχογράφημα χρησιμοποιείται συχνά στη διάρκεια της εγκυμοσύνης για παρακολούθηση της μητέρας αλλά και του εμβρύου.

Με αυτό το διαγνωστικό εργαλείο μπορούν να πραγματοποιηθούν τα εξής:

• Επιβεβαίωση της κύησης
• Ανίχνευση πολύδυμης εγκυμοσύνης
• Υπολογισμός διάρκειας εγκυμοσύνης και εκτίμηση ηλικίας εμβρύου
• Εκτίμηση της ανάπτυξης και της θέσης του εμβρύου
• Παρακολούθηση της κινητικότητας και του καρδιακού παλμού του εμβρύου
• Αναγνώριση συγγενών ανωμαλιών που σχετίζονται με τον εγκέφαλο, τον νωτιαίο μυελό, την καρδιά ή άλλα όργανα
• Εκτίμηση της ποσότητας του αμνιακού υγρού

Συνήθως, προτείνεται η διενέργεια υπερηχογραφήματος γύρω στη 20η εβδομάδα της κύησης, ώστε να παρακολουθείται η ανάπτυξη του εμβρύου αλλά και, εφόσον επιθυμείται, να προσδιοριστεί το βιολογικό φύλο. Εάν υπάρχουν συγκεκριμένες ιατρικές ενδείξεις, μπορεί να απαιτηθούν επιπλέον υπερηχογραφήματα.

Διαγνωστικό υπερηχογράφημα

Το διαγνωστικό υπερηχογράφημα αξιοποιείται για τον έλεγχο διαφόρων περιοχών του σώματος όταν είναι απαραίτητη η διερεύνηση αιτιών πόνου, ατυπίας ή άλλων συμπτωμάτων. Με αυτόν τον τρόπο, εντοπίζονται πιθανές βλάβες, φλεγμονές ή άλλες παθολογικές καταστάσεις.

Στις περισσότερες περιπτώσεις ο ανιχνευτής μετακινείται εξωτερικά, επάνω στο δέρμα, αλλά ανάλογα με τον τύπο της εξέτασης μπορεί να εισαχθεί και εντός του σώματος, για παράδειγμα στον κόλπο ή στο ορθό.

Η επιλογή του κατάλληλου τύπου υπερηχογραφήματος εξαρτάται από τον ιατρικό σκοπό.

Ενδεικτικές εξετάσεις διαγνωστικού υπερηχογραφήματος:

• Υπερηχογράφημα κοιλίας, όπου ο ανιχνευτής κινείται στην περιοχή της κοιλιάς• προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για διάγνωση αιτιών κοιλιακού πόνου.
• Υπερηχογράφημα νεφρών, για εκτίμηση μεγέθους, θέσης και σχήματος των νεφρών και των σχετικών δομών, όπως οι ουρητήρες και η ουροδόχος κύστη• συμβάλλει στην αποκάλυψη κύστεων, όγκων, φλεγμονών και άλλων διαταραχών.
• Υπερηχογράφημα μαστών, μη επεμβατική εξέταση για τον εντοπισμό όγκων ή κύστεων στους μαστούς• μπορεί να ακολουθήσει μετά από ύποπτα ευρήματα σε μαστογραφία.
• Υπερηχογράφημα Doppler, εξειδικευμένη τεχνική για έλεγχο της ροής αίματος σε αρτηρίες ή φλέβες• χρησιμοποιείται συχνά σε διαγνωστικό έλεγχο αγγείων.
• Υπερηχογράφημα πυέλου, με το οποίο εξετάζονται τα όργανα της πυελικής κοιλότητας, όπως η ουροδόχος κύστη, ο προστάτης, το ορθό, οι ωοθήκες, η μήτρα και ο κόλπος.
• Διακολπικό υπερηχογράφημα, όπου ο ανιχνευτής εισάγεται στον κόλπο για ακριβή απεικόνιση της μήτρας και των ωοθηκών.
• Υπερηχογράφημα θυρεοειδούς, για αξιολόγηση του μεγέθους καθώς και ανεύρεση όζων ή άλλων μορφολογικών διαταραχών.
• Διαρθρικό υπερηχογράφημα, όπου ο αισθητήρας τοποθετείται στο ορθό για έλεγχο του προστάτη ή γειτονικών οργάνων.

Υπερηχογραφική καθοδήγηση σε ιατρικές πράξεις

Η υπερηχοτομογραφία χρησιμοποιείται συχνά ως βοήθημα κατά τη διενέργεια ιατρικών πράξεων, προκειμένου να καθοριστεί με ακρίβεια η θέση ενδοσωματικών εργαλείων, όπως βελόνες.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν απαιτείται λήψη δείγματος ιστού ή υγρού από περιοχές, όπως:

• Τένοντες
• Αρθρώσεις
• Μύες
• Κύστεις ή συλλογές υγρού
• Μάζες μαλακών ιστών
• Όργανα όπως το ήπαρ, οι νεφροί ή ο προστάτης
• Μεταμοσχευμένα όργανα, συμπεριλαμβανομένου του ήπατος, των νεφρών ή του παγκρέατος

Επιπλέον, η υπερηχοτομογραφία μπορεί να εφαρμοστεί στις παρακάτω ιατρικές ενέργειες:

• Καθοδήγηση κατά τη μεταφορά εμβρύου σε τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής
• Έλεγχος θέσης ενδομητρίου σπιράλ μετά την τοποθέτησή του
• Εκτίμηση και εντοπισμός βλαβών πριν από χειρουργική επέμβαση
• Εφαρμογή νευρικών αποκλεισμών

Η ποικιλία χρήσεων του υπερηχογραφήματος εξυπηρετεί όχι μόνο τη διάγνωση αλλά και την πραγματοποίηση διαφόρων ιατρικών διαδικασιών, παρέχοντας σημαντικά ασφαλή και πολύτιμα δεδομένα για την υγεία του ασθενούς.

Διαφορές μεταξύ 3D και 4D υπερηχογραφήματος

Η συμβατική υπερηχογραφική εξέταση κατά την κύηση γίνεται σε δύο διαστάσεις (2D), παρέχοντας επίπεδες, περιγραμματικές εικόνες. Μέσω 2D υπερηχογραφήματος εξετάζονται τα εσωτερικά όργανα και οι δομές του εμβρύου.

Το τρισδιάστατο (3D) υπερηχογράφημα δίνει πιο ρεαλιστική απεικόνιση συγκεκριμένων περιοχών του εμβρύου, όπως τα χαρακτηριστικά του προσώπου ή τα δάκτυλα των χεριών και των ποδιών.

Η τετραδιάστατη (4D) απεικόνιση αποτελεί επέκταση της 3D τεχνολογίας, με την προβολή των εικόνων σε πραγματικό χρόνο. Αν και οι εξετάσεις 3D και 4D υπερήχων κατά το διάστημα της κύησης σπάνια χρησιμοποιούνται για καθαρά ιατρική διάγνωση, μπορούν να φανούν χρήσιμες για την αναγνώριση ανωμαλιών στο πρόσωπο ή το σκελετό. Επίσης, η μέθοδος 3D συμβάλλει στην εκτίμηση πολύποδων και ινομυωμάτων της μήτρας.

Ενώ το υπερηχογράφημα είναι γενικά ασφαλές, η παρατεταμένη ή αχρείαστη χρήση του, ιδιαίτερα με τις τρισδιάστατες τεχνικές, ενδέχεται να αυξήσει πιθανούς κινδύνους. Ως εκ τούτου, οι ειδικοί δεν συνιστούν τη διενέργεια 3D υπερηχογραφήματος για αναμνηστικούς ή λόγους ψυχαγωγίας.

Ποιος διενεργεί το υπερηχογράφημα;

Το υπερηχογράφημα πραγματοποιείται από ιατρό ή από εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας, γνωστό ως υπερηχοτομογράφος (sonographer). Τα συγκεκριμένα άτομα έχουν την κατάλληλη εκπαίδευση για τη σωστή και ασφαλή λειτουργία του διαγνωστικού εξοπλισμού.

Είναι απαραίτητο το υπερηχογράφημα να εκτελείται από καταρτισμένο προσωπικό στα πλαίσια οργανωμένης ιατρικής δομής.

Τι προετοιμασία χρειάζεται για το υπερηχογράφημα;

Η αναγκαία προετοιμασία ποικίλλει ανάλογα με τον τύπο εξέτασης υπερήχων. Για ορισμένες εφαρμογές δεν προβλέπεται συγκεκριμένη προετοιμασία.

• Όταν το υπερηχογράφημα αφορά την περιοχή της πυέλου (συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης κύησης ή ελέγχου του γυναικείου ή του ουροποιητικού συστήματος), μπορεί να ζητηθεί να πιείτε νερό ώστε να γεμίσει η ουροδόχος κύστη πριν την εξέταση.
• Στην περίπτωση υπερηχογραφήματος κοιλιάς, μπορεί να χρειαστεί νηστεία, δηλαδή αποφυγή τροφής ή ποτού, με εξαίρεση το νερό, για ορισμένες ώρες.

Ο θεράπων ιατρός καθοδηγεί σχετικά με τις απαιτούμενες οδηγίες για την προετοιμασία της εξέτασης, είτε κατά τη σύσταση, είτε στη φάση του προγραμματισμού, είτε μέσω ηλεκτρονικού φακέλου υγείας, αν διατίθεται.

Πώς διενεργείται το υπερηχογράφημα;

Η διαδικασία διαφέρει ανάλογα με την ανατομική περιοχή που πρόκειται να εξεταστεί. Ενδέχεται να ζητηθεί να αφαιρέσετε ρούχα από την περιοχή ή να φορέσετε ιατρική ρόμπα.

Για τις εξωτερικές εξετάσεις (μέσω του δέρματος), η γενική διαδικασία περιλαμβάνει:

1. Ξαπλώνετε ανάσκελα ή πλάγια σε εξέδρα που προσφέρει άνεση.
2. Ο υπερηχοτομογράφος εφαρμόζει μια μικρή ποσότητα gel με βάση το νερό στην περιοχή, που διευκολύνει τη μεταφορά των ηχητικών κυμάτων χωρίς να βλάπτει δέρμα ή ρούχα.
3. Ο ειδικός κινεί τον φορητό αισθητήρα (ανιχνευτή) πάνω στο gel, ώστε να συλλέξει εικόνες από το εσωτερικό του σώματος.
4. Μπορεί να σας ζητηθεί να κρατήσετε την αναπνοή σας για λίγα δευτερόλεπτα ή να παραμείνετε ακίνητοι για να καταγραφούν καθαρότερες εικόνες.
5. Αφού συγκεντρωθούν οι απαραίτητες εικόνες, ο επαγγελματίας αφαιρεί το υπόλοιπο gel και η διαδικασία ολοκληρώνεται.

Το υπερηχογράφημα διαρκεί συνήθως 30 έως 60 λεπτά. Για ερωτήματα σχετικά με συγκεκριμένη εξέταση, απευθυνθείτε στον ιατρό σας.

Προκαλεί πόνο το υπερηχογράφημα;

Οι υπερηχογραφικές εξετάσεις που γίνονται εξωτερικά δεν προκαλούν πόνο. Τα ηχητικά κύματα που αξιοποιούν δεν γίνονται αντιληπτά από τον ασθενή.

Κάποιες φορές μπορεί να παρατηρηθεί ήπια δυσφορία σε περιπτώσεις όπως:

• Όταν απαιτείται πλήρης ουροδόχος κύστη, είναι πιθανό να αισθανθείτε ενοχλητική πίεση.
• Κατά την παραμονή σε εξεταστικό κρεβάτι για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα στην κύηση, ενδέχεται να είναι άβολο.
• Εσωτερικές εξετάσεις, όπως διακολπικό ή διαρθρικό υπερηχογράφημα, ενδέχεται να προκαλέσουν δυσανεξία αλλά όχι πόνο.

Είναι ασφαλές το υπερηχογράφημα;

Με βάση ερευνητικά δεδομένα, το υπερηχογράφημα θεωρείται ασφαλές και δεν προκαλεί γνωστές βλαβερές επιπτώσεις. Αντίθετα με μεθόδους που κάνουν χρήση ιονίζουσας ακτινοβολίας, όπως η ακτινογραφία ή η αξονική τομογραφία, το υπερηχογράφημα λειτουργεί χωρίς ραδιενέργεια.

Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα της εξέτασης διασφαλίζονται όταν το υπερηχογράφημα πραγματοποιείται από σωστά εκπαιδευμένο προσωπικό.

Πότε θα λάβω τα αποτελέσματα της εξέτασης;

Ο χρόνος ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων εξαρτάται από το είδος της εξέτασης. Στα υπερηχογραφήματα κύησης, ο ιατρός συχνά μπορεί να ενημερώσει άμεσα για τα βασικά ευρήματα.

Σε άλλες περιπτώσεις, ο ακτινοδιαγνώστης, ο οποίος ειδικεύεται στην αξιολόγηση απεικονιστικών εξετάσεων, εξετάζει τις εικόνες και στη συνέχεια αποστέλλει την αναφορά στον θεράποντα ιατρό. Τα αποτελέσματα δίνονται στον ασθενή από τον ιατρό ή είναι διαθέσιμα στον ηλεκτρονικό φάκελο υγείας, εφόσον υπάρχει.

Ποιες παθήσεις και καταστάσεις ανιχνεύονται με υπερηχογράφημα;

Το υπερηχογράφημα βοηθά στη διάγνωση πληθώρας νοσημάτων και ιατρικών καταστάσεων, μεταξύ των οποίων:

• Μη φυσιολογικές μάζες όπως καλοήθεις ή κακοήθεις όγκοι
• Θρόμβοι αίματος
• Διόγκωση σπληνός
• Εξωμήτρια κύηση (εμφύτευση εκτός μήτρας)
• Χολόλιθοι
• Aνεύρυσμα αορτής
• Λιθίαση νεφρού ή ουροδόχου κύστης
• Φλεγμονή της χοληδόχου κύστης
• Κιρσοκήλη (διόγκωση φλεβών στο όσχεο)

Τι να ρωτήσετε τον γιατρό σχετικά με το υπερηχογράφημα;

Αν έχετε προγραμματιστεί για υπερηχογράφημα, μπορείτε να απευθύνετε στον ιατρό σας τις παρακάτω ερωτήσεις:

• Ποιας μορφής υπερηχογράφημα θα διενεργηθεί;
• Ποιες προϋποθέσεις ή προετοιμασίες απαιτούνται;
• Υπάρχει ενδεχόμενο να χρειαστούν επιπλέον εξετάσεις;
• Πότε θα λάβω τα αποτελέσματα της εξέτασης;