Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1: αίτια, συμπτώματα, διάγνωση και θεραπεία

Για να εμφανιστεί ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1, συνήθως απαιτείται γενετική προδιάθεση. Ωστόσο, αυτό από μόνο του δεν αρκεί· χρειάζεται επιπλέον η ύπαρξη κάποιου εξωτερικού παράγοντα, όπως μια ιογενής ή βακτηριακή λοίμωξη ή κάποιο αυτοάνοσο φαινόμενο που ενεργοποιεί την πάθηση.

Πώς εξελίσσεται ο διαβήτης τύπου 1

Στον διαβήτη τύπου 1, στο αίμα εντοπίζονται ειδικές πρωτεΐνες που αποδεικνύουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στα κύτταρα του παγκρέατος. Ως συνέπεια, ο οργανισμός δεν παράγει πλέον ινσουλίνη, που είναι απαραίτητη για την απορρόφηση της γλυκόζης.

Παράγοντες κινδύνου

Σε σύγκριση με άλλες μορφές διαβήτη, ο τύπου 1 είναι λιγότερο συχνός και αφορά περίπου το 5–10% όλων των περιστατικών. Οι αιτίες που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισής του δεν είναι τόσο σαφείς όσο στον τύπου 2, αλλά ο κίνδυνος μεγαλώνει αν:

• Ηλικία κάτω των 20 ετών
• Ανοιχτός τόνος δέρματος
• Υπάρχει οικογενειακό ιστορικό διαβήτη τύπου 1 (σε γονείς ή αδέρφια)
• Υπάρχει υπερβολικό σωματικό βάρος

Διαγνωστικές διαδικασίες

Οι γιατροί διαγιγνώσκουν διαβήτη τύπου 1 μετρώντας τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα μέσω διαφόρων εξετάσεων:

• A1c: Η ανάλυση αυτή, που ονομάζεται και δοκιμή γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης, δείχνει τον μέσο όρο ζαχάρου στο αίμα κατά τους τελευταίους τρεις μήνες. Αν το αποτέλεσμα φτάνει το 6,5% ή περισσότερο, η εξέταση επαναλαμβάνεται.
• Μέτρηση γλυκόζης νηστείας: Η τιμή του σακχάρου αξιολογείται το πρωί, πριν το φαγητό. Αν το αποτέλεσμα ξεπερνά τα 7 mmol/l δύο φορές διαδοχικά, τότε υπάρχει υποψία διαβήτη.
• Τυχαία μέτρηση: Η γλυκόζη μετριέται οποιαδήποτε στιγμή και επίπεδα άνω των 11,1 mmol/l μαρτυρούν την ύπαρξη διαβήτη.

Για να επιβεβαιωθεί ο τύπος του διαβήτη, γίνεται αναζήτηση αυτοαντισωμάτων στο αίμα. Στον διαβήτη τύπου 1 ανιχνεύονται πρωτεΐνες που δείχνουν ότι το ανοσοποιητικό στρέφεται εναντίον των β–κυττάρων του παγκρέατος. Η ανάλυση των ούρων μπορεί να δείξει παρουσία κετονών, δηλαδή οξέα που παράγονται όταν το σώμα χρησιμοποιεί λίπος αντί για γλυκόζη ως πηγή ενέργειας.

Ανισότητες στην υγεία και κοινωνικοί παράγοντες

Τα περιστατικά διαβήτη τύπου 1 αυξάνονται και ορισμένες κοινωνικές ομάδες, ειδικά άτομα με πιο σκούρο τόνο δέρματος ή λατινοαμερικανικής καταγωγής, αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες στη διαχείριση της νόσου. Τα στοιχεία δείχνουν ότι μερικές πληθυσμιακές ομάδες δυσκολεύονται να πετύχουν ικανοποιητικούς γλυκαιμικούς δείκτες και διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο επιπλοκών. Οι κοινωνικές ανισότητες, οι μακροχρόνιες διακρίσεις και οι περιορισμένες δυνατότητες πρόσβασης στο σύστημα υγείας επιδεινώνουν αυτές τις διαφορές.

Αντιμετώπιση και καθημερινή ζωή με διαβήτη τύπου 1

Με σωστή διαχείριση του σακχάρου, είναι δυνατόν να παραμείνει κάποιος υγιής και να ζήσει μια φυσιολογική ζωή ακόμη και μετά από διάγνωση διαβήτη τύπου 1. Ο θεράπων ιατρός ορίζει συγκεκριμένους στόχους και καθημερινές επιλογές συμβάλλουν στη διατήρηση των επιθυμητών επιπέδων. Είναι σημαντικό να γνωρίζει κανείς πότε η γλυκόζη ανεβαίνει υπερβολικά ή πέφτει πολύ χαμηλά και πώς να το αντιμετωπίσει.

Διαθέσιμες μορφές ινσουλίνης

Επειδή το σώμα δεν παράγει πια ινσουλίνη, χρειάζεται να χορηγείται εξωτερικά. Οι μορφές ινσουλίνης διαφέρουν ως προς την ταχύτητα έναρξης, τη διάρκεια και τη μέγιστη δραστικότητα:

• Ινσουλίνη ταχείας δράσης: δρα σε 15 λεπτά, κορυφώνεται μετά από μία ώρα και ενεργεί συνολικά 2–4 ώρες.
• Ινσουλίνη βραχείας δράσης: ξεκινά περίπου σε μισή ώρα, φτάνει στο μέγιστο στους 2–3 ώρες και έχει διάρκεια 3–6 ώρες.
• Ινσουλίνη μέσης διάρκειας: απορροφάται σε 2–4 ώρες, παρουσιάζει ισχυρότερη δράση μεταξύ 4ης και 12ης ώρας και διατηρείται συνολικά 12–18 ώρες.
• Ινσουλίνη μακράς δράσης: ενεργοποιείται αργά και έχει διάρκεια έως 24 ώρες.

Η ινσουλίνη χορηγείται με ενέσεις – είτε με σύριγγα, πένα ινσουλίνης είτε με αντλία, η οποία παρέχει μικρές σταθερές δόσεις όλο το 24ωρο. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί ινσουλίνη ταχείας δράσης για εισπνοή, ωστόσο αυτό δεν είναι κατάλληλο για άτομα με αναπνευστικά προβλήματα.

Παρακολούθηση σακχάρου στο αίμα

Ο καθημερινός έλεγχος των επιπέδων γλυκόζης είναι αναγκαίος. Αυτό γίνεται είτε με παραδοσιακό μετρητή είτε με συσκευή συνεχούς παρακολούθησης (CGM), η οποία παρέχει διαρκή ενημέρωση και ειδοποιεί όταν οι τιμές κινούνται έξω από τα επιθυμητά όρια.

Συμπληρωματικές φαρμακευτικές αγωγές και επιπρόσθετες προσεγγίσεις

Εκτός από την ινσουλίνη, ο γιατρός μπορεί να συστήσει φάρμακα που ελέγχουν την καρδιά ή την αρτηριακή πίεση, καθώς και ασπιρίνη για την προστασία των αγγείων. Αυτό περιορίζει τις πιθανότητες για σοβαρές επιπλοκές.

Η καθημερινότητα με τον διαβήτη

• Ύπνος: Οι ενήλικες χρειάζονται τουλάχιστον επτά ώρες ύπνου ημερησίως, ενώ παιδιά ή έφηβοι χρειάζονται ακόμα περισσότερο χρόνο ξεκούρασης.
• Διαχείριση άγχους: Συναισθήματα θυμού ή απογοήτευσης σχετικά με τη διάγνωση είναι φυσιολογικά· είναι σημαντικό να αναζητούνται τρόποι χαλάρωσης, συζήτηση με οικείους ή βοήθεια από ειδικούς.
• Αποφυγή βλαβερών συνηθειών: Το κάπνισμα και η χρήση καπνού αυξάνουν αισθητά τον κίνδυνο επιπλοκών για την υγεία.
• Προληπτικές επισκέψεις: Η τακτική επίσκεψη σε γιατρούς, οδοντιάτρους και οφθαλμιάτρους βοηθά στην έγκαιρη ανίχνευση και πρόληψη προβλημάτων.
• Σωματική δραστηριότητα: Κάθε μορφή κίνησης – ακόμη και η εργασία στον κήπο – είναι ωφέλιμη. Η άσκηση πρέπει να προσαρμόζεται σε συνεργασία με το γιατρό, ανάλογα με τη δόση ινσουλίνης και τη διατροφή.

Αρχές διατροφής

Κατανοώντας πώς οι υδατάνθρακες, τα λίπη και οι πρωτεΐνες επηρεάζουν το σάκχαρο, είναι πιο εύκολο να οργανωθεί ισορροπημένο πρόγραμμα διατροφής. Ενδείκνυται η συχνή κατανάλωση ποικίλων λαχανικών, φρούτων και δημητριακών, ενώ είναι σκόπιμο να περιορίζεται η κατανάλωση επεξεργασμένων υδατανθράκων, όπως το λευκό ψωμί και τα ζυμαρικά. Επιτρέπεται η κατανάλωση όλων των τροφών, με εξαίρεση την υπερβολή και με προσοχή στη μέτρηση των μερίδων. Ο διαιτολόγος ή ο νοσηλευτής διαβήτη μπορεί να διδάξει τον σωστό υπολογισμό των υδατανθράκων στα καθημερινά γεύματα.

Επιπλοκές και πιθανοί κίνδυνοι

Η πλημμελής ρύθμιση του σακχάρου διευκολύνει την εκδήλωση πρόσθετων προβλημάτων υγείας:

• Διαβητική κετοξέωση: Όταν ο οργανισμός διασπά λίπη, δημιουργούνται κετόνες που, σε συνδυασμό με υψηλή γλυκόζη και αφυδάτωση, προκαλούν επικίνδυνη κατάσταση.
• Καρδιαγγειακές νόσοι: Ο διαβήτης αυξάνει τον κίνδυνο σχηματισμού θρόμβων, υπέρτασης και υψηλής χοληστερόλης, ενισχύοντας την πιθανότητα εμφράγματος ή εγκεφαλικού.
• Δερματικές διαταραχές: Εμφανίζονται συχνότερα φουσκάλες, εξανθήματα, μυκητιασικές ή βακτηριακές λοιμώξεις.
• Οδοντικές παθήσεις: Η ξηροστομία, η αύξηση της πλάκας και η μειωμένη κυκλοφορία του αίματος προδιαθέτουν σε νόσους των ούλων.
• Επιπλοκές στην εγκυμοσύνη: Αυξάνει ο κίνδυνος πρόωρου τοκετού, προεκλαμψίας, συγγενών ανωμαλιών ή ακόμα και εμβρυϊκής απώλειας.
• Αμφιβληστροειδοπάθεια: Περίπου 80% των ενηλίκων με διαβήτη τύπου 1 για πάνω από 15 χρόνια εμφανίζουν οφθαλμικές βλάβες. Η τακτική ρύθμιση της γλυκόζης, της πίεσης και της χοληστερόλης βοηθά στη διατήρηση της όρασης.
• Νεφρική βλάβη: Στο 20–30% των ασθενών εμφανίζεται διαβητική νεφροπάθεια σε βάθος 15–25 ετών από την αρχική διάγνωση και μπορεί να οδηγήσει σε χρόνια νεφρική ανεπάρκεια.
• Κακή κυκλοφορία και βλάβες στα νεύρα: Η δυσλειτουργία νεύρων και αγγείων οδηγεί σε μειωμένη αίσθηση ή πληγές στα πόδια, αυξάνοντας τον κίνδυνο γάγγραινας. Επηρεάζεται και το πεπτικό σύστημα.

Τρέχουσες έρευνες και μελλοντικές εξελίξεις

Η επιστημονική κοινότητα διερευνά νέα μέσα που μπορούν να κάνουν πιο εύκολη τη διαβίωση με διαβήτη τύπου 1. Ανάμεσα σε αυτές τις καινοτομίες συγκαταλέγονται εξελιγμένες συσκευές μέτρησης γλυκόζης και κετονών χωρίς χρήση βελονών, σκευάσματα ινσουλίνης με παρατεταμένη δράση που μπορούν να διατηρούν σταθερότερες τιμές ακόμη και για μία εβδομάδα, αλλά και παρεμβάσεις που στοχεύουν στον έλεγχο του ανοσοποιητικού ώστε να προστατεύονται τα παγκρεατικά κύτταρα. Η έρευνα συνεχίζεται και υπόσχεται περαιτέρω βελτιώσεις στο μέλλον.

Συνοπτικά

Ο διαβήτης τύπου 1 είναι μια χρόνια πάθηση, αλλά η διάγνωση δεν σημαίνει καθόλου το τέλος μιας ποιοτικής ζωής. Με φροντίδα και σωστές καθημερινές ενέργειες, είναι δυνατόν όχι μόνο να διατηρείται το σάκχαρο σε καλά επίπεδα, αλλά και να ζει κανείς με πληρότητα και νόημα.