Αχαλασία (διαταραχή οισοφάγου): συμπτώματα, αιτίες, θεραπεία

Η αχαλασία είναι μια σπάνια πάθηση κατά την οποία το σημείο ένωσης μεταξύ οισοφάγου και στομάχου αποτυγχάνει να προωθήσει σωστά την τροφή προς το στομάχι. Το πρόβλημα αυτό εμφανίζεται όταν οι μυϊκές ίνες του οισοφάγου και ο κατώτερος οισοφαγικός σφιγκτήρας, που λειτουργεί ως βαλβίδα, δεν χαλαρώνουν όπως πρέπει. Ως αποτέλεσμα, τροφές και υγρά παγιδεύονται στον οισοφάγο και μπορεί να επιστρέψουν προς το στόμα, προκαλώντας μια σειρά από δυσάρεστες αισθήσεις.

Αίτια εμφάνισης και παράγοντες κινδύνου της αχαλασίας

Η ακριβής αιτία της αχαλασίας δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητή από την επιστημονική κοινότητα. Υπάρχουν υποψίες ότι σημαντικό ρόλο παίζουν γενετικοί παράγοντες, αυτοάνοσες διαδικασίες, ιογενείς λοιμώξεις ή η απώλεια νευρικών κυττάρων μέσα στον οισοφάγο. Η ασθένεια αυτή μπορεί να παρουσιαστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, ωστόσο συναντάται συχνότερα σε άτομα ηλικίας μεταξύ 25 και 60 ετών. Η αχαλασία αγγίζει τόσο άνδρες όσο και γυναίκες, ενώ οι κληρονομικές μορφές παρατηρούνται συχνότερα στους άνδρες. Επίσης μπορεί να εμφανιστεί σε παιδιά ή σε άτομα με ορισμένα γενετικά σύνδρομα.

Μηχανισμός εκδήλωσης της αχαλασίας

Σε φυσιολογικές συνθήκες, οι μυς του οισοφάγου συσπώνται με ρυθμικό τρόπο για να καθοδηγήσουν την τροφή έως το στομάχι. Κατά τη δίοδο της τροφής από το κατώτερο τμήμα του οισοφάγου, ο εκεί μυϊκός δακτύλιος ανοίγει πρόσκαιρα για να την επιτρέψει να περάσει στο στομάχι. Όταν υπάρχει αχαλασία, αυτή η διαδικασία διαταράσσεται: η οισοφαγική προώθηση αποδυναμώνεται ή χάνεται εντελώς, ενώ ο συστολικός μυς παραμένει υπερβολικά σφιγμένος ή δεν ανοίγει καθόλου. Κατά συνέπεια, τροφές συσσωρεύονται στον οισοφάγο και δημιουργούν πίεση, πόνο και πιθανόν επιστροφή περιεχομένων προς το στόμα.

Κύριοι τύποι και χαρακτηριστικά της αχαλασίας

• Η πρώτη μορφή, η αποκαλούμενη κλασική αχαλασία, χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα μειωμένη ή ανύπαρκτη λειτουργικότητα των μυών του οισοφάγου, με αποτέλεσμα η τροφή να κινείται σχεδόν αποκλειστικά λόγω της βαρύτητας.
• Η δεύτερη μορφή εμφανίζει αυξημένη πίεση μέσα στον οισοφάγο, διογκώνοντας τα συμπτώματα. Αυτή η εκδοχή είναι η πιο συχνή.
• Η τρίτη μορφή αντιστοιχεί στη βαρύτερη έκφραση της νόσου, με παρουσία σπασμών και έντονου πόνου που μπορεί να διακόψει ακόμη και τον ύπνο.

Κύρια συμπτώματα

Ένα από τα πιο συνηθισμένα σημάδια της αχαλασίας είναι η δυσκολία στη κατάποση υγρών ή στερεών τροφών. Η τροφή που δεν περνάει συγκεντρώνεται στον οισοφάγο, προκαλώντας δυσφορία ή διόγκωση του οισοφάγου. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται και περιστροφή του οισοφάγου.

• Πόνος στο στήθος, συχνά μετά τα γεύματα
• Επιστροφή τροφής μέχρι τον λαιμό ή το στόμα
• Αίσθημα καούρας και συχνό ρέψιμο
• Μείωση βάρους
• Βήχας κατά τη διάρκεια της νύχτας
• Αίσθημα ναυτίας ή τάση προς εμετό
• Κίνδυνος πνιγμονής, ειδικότερα τη νύχτα ή όταν κάποιος ξαπλώνει
• Πιθανότητα πνευμονίας, αν τροφή ή υγρά εισέλθουν στην αναπνευστική οδό
• Λόξυγκας ή δυσκολία στην έκλυση αέρα

Τα συμπτώματα μπορεί να επιδεινωθούν όταν πριν τον ύπνο καταναλώνονται σκληρές τροφές όπως λευκό ψωμί ή κρέας.

Πώς γίνεται η διάγνωση της αχαλασίας

Επειδή η αχαλασία μιμείται άλλες παθήσεις του πεπτικού συστήματος, στα πρώτα στάδια συχνά χορηγούνται θεραπείες για γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση ή άλλες διαταραχές. Εάν τα συμπτώματα επιμένουν, απαιτούνται εξειδικευμένες εξετάσεις.

• Η οισοφαγική μανομετρία θεωρείται η πιο ακριβής μέθοδος, καθώς αξιολογεί τη δύναμη των οισοφαγικών μυών και τη λειτουργία του κατώτερου σφιγκτήρα. Ένας λεπτός σωλήνας εισάγεται από τη μύτη προς τον οισοφάγο και καταγράφονται τα πρότυπα συστολής κατά την κατάποση.
• Η ενδοσκόπηση ανώτερου πεπτικού πραγματοποιείται με ειδικό σωλήνα που διαθέτει κάμερα, ώστε ο γιατρός να ελέγξει τον βλεννογόνο του οισοφάγου και του στομάχου, να εντοπίσει στενώματα ή άλλες αλλοιώσεις και, αν χρειαστεί, να λάβει δείγμα για βιοψία.
• Η εξέταση με βάριο (οισοφαγογράφημα) περιλαμβάνει την κατάποση ενός υγρού με σκιαγραφική ουσία που επενδύει τον οισοφάγο και το στομάχι, καθιστώντας εμφανείς στις ακτινογραφίες πιθανές στενώσεις ή συγκέντρωση τροφής.
• Η καταγραφή του pH του οισοφάγου για 24 ώρες ανιχνεύει τις μεταβολές του βαθμού οξύτητας, με στόχο να αποκλειστούν άλλες διαταραχές του πεπτικού.
• Η λειτουργική απεικόνιση του οισοφάγου αποτελεί νεώτερη πρακτική, με σκοπό να εκτιμηθεί η ικανότητα του οργάνου να διατείθεται και να προωθεί τροφή σωστά.

Θεραπευτικές επιλογές για την αχαλασία

Κεντρικός στόχος της αγωγής είναι να χαλαρώσουν οι μύες της κάτω περιοχής του οισοφάγου και να διευρυνθεί η διάβασή του, ώστε πως τα τρόφιμα και τα υγρά να φτάνουν απρόσκοπτα στο στομάχι. Η επιλογή της κατάλληλης αντιμετώπισης εξαρτάται από την ηλικία του ασθενούς, τη βαρύτητα των συμπτωμάτων και άλλους εξατομικευμένους παράγοντες υγείας.

Χειρουργική αντιμετώπιση

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η χειρουργική επέμβαση προσφέρει το πιο μακροχρόνιο όφελος στους πάσχοντες.

• Η μυοτομή κατά Heller πραγματοποιείται με ελάχιστα επεμβατική τεχνική (λαπαροσκοπικά), μέσω μικρών τομών στην κοιλιακή χώρα και με ειδικά εργαλεία. Ο στόχος είναι η χαλάρωση του κατώτερου τμήματος του οισοφάγου, διευκολύνοντας την κατάποση.
• Η διαστοματική ενδοσκοπική μυοτομή (POEM) πραγματοποιείται διαμέσου του στόματος, με εισαγωγή ενδοσκοπίου στον οισοφάγο και εκτέλεση τομών στο εσωτερικό τοίχωμα, ώστε να χαλαρώσουν οι μυϊκές ίνες.

Αμφότερες οι μέθοδοι παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά επιτυχίας, αν και μετά από αυτές είναι πιθανό να αναπτυχθεί καούρα σε μερικούς ασθενείς.

Συντηρητικές και ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι

• Οι ενέσεις βοτουλινικής τοξίνης εφαρμόζονται ενδοσκοπικά απευθείας στους μυς του οισοφάγου, παρέχοντας προσωρινή χαλάρωση. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνιμο, οπότε ίσως απαιτηθεί επαναληπτική θεραπεία.
• Η διαστολή με μπαλόνι περιλαμβάνει την τοποθέτηση και διόγκωση ενός μπαλονιού στο σημείο ένωσης οισοφάγου και στομάχου, διατείνοντας τους μυς και βελτιώνοντας την ροή των τροφίμων.
• Η χορήγηση φαρμακευτικών σκευασμάτων που δρουν στη μυϊκή χαλάρωση, όπως νιτρώδη ή αναστολείς διαύλων ασβεστίου, μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση. Συνήθως χρησιμοποιούνται σε όσους δεν επωφελούνται από άλλες παρεμβάσεις.

Καθημερινότητα με αχαλασία

Δεν υπάρχει συγκεκριμένο διατροφικό πλάνο για την αχαλασία, ωστόσο αρκετοί διαπιστώνουν πως αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες και στην επιλογή τροφίμων μειώνουν την ένταση των συμπτωμάτων. Συνιστάται εξατομικευμένη παρακολούθηση των αντιδράσεων του οργανισμού και υιοθέτηση υγιών διατροφικών προτύπων.

• Η αργή κατανάλωση φαγητού, σε μικρές ποσότητες και με καλό μάσημα, διευκολύνει την κατάποση.
• Κατά τη διάρκεια του φαγητού, συνιστάται να κάθεστε σε καθιστή θέση, ώστε η βαρύτητα να βοηθά την προώθηση τροφών.
• Αποφύγετε να ξαπλώνετε αμέσως μετά το γεύμα για να μειώσετε τον κίνδυνο πνιγμονής ή βήχα.
• Περιορίστε την κατανάλωση σκληρών φαγητών αργά το βράδυ, ιδίως πριν από τον ύπνο.
• Παρακολουθήστε αν πολύ ζεστά ή παγωμένα φαγητά προκαλούν σπασμούς.
• Η κατανάλωση περισσότερου νερού ή ανθρακούχων ποτών κατά το φαγητό μπορεί να βοηθήσει στη διευκόλυνση της κατάποσης.

Σε περιπτώσεις με έντονα συμπτώματα, η προσωρινή υγρή διατροφή μπορεί να αποτελέσει λύση, πάντοτε σε συνεννόηση με ιατρό ώστε να αποτραπεί η ανεπαρκής πρόσληψη θρεπτικών συστατικών. Εάν παρατηρηθεί μεγάλη απώλεια βάρους ή άλλα ανησυχητικά συμπτώματα, είναι απαραίτητη η έγκαιρη ενημέρωση του γιατρού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα άτομα με αχαλασία διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του οισοφάγου, επομένως απαιτείται τακτικός ιατρικός έλεγχος.

Συνοπτική ανασκόπηση

Η αχαλασία αποτελεί χρόνια πάθηση του οισοφάγου, όπου η κινητικότητα των μυών και η λειτουργία του κατώτερου σφιγκτήρα διαταράσσονται, ώστε να παρεμποδίζεται η δίοδος της τροφής προς το στομάχι. Τα τυπικά συμπτώματα περιλαμβάνουν δυσφαγία, συσσώρευση τροφής ή παλινδρόμηση. Αν και η πλήρης θεραπεία δεν είναι εφικτή, οι κατάλληλες θεραπείες και αλλαγές στις συνήθειες διατροφής μπορούν να συμβάλλουν αποτελεσματικά στον έλεγχο των συμπτωμάτων και στη βελτίωση της καθημερινότητας.