Αγοραφοβία: Τι είναι, αίτια, συμπτώματα και αντιμετώπιση

Η αγοραφοβία αποτελεί διαταραχή άγχους, κατά την οποία το άτομο αναπτύσσει έντονο φόβο για ορισμένους χώρους ή καταστάσεις όπου θεωρεί δύσκολο να απομακρυνθεί ή να αναζητήσει βοήθεια. Ιδιαίτερα εμφανής είναι η αγοραφοβία σε όσους έχουν βιώσει επεισόδια πανικού, με αποτέλεσμα να αποφεύγουν σταδιακά οποιαδήποτε περίσταση μπορεί να προκαλέσει άγχος ή σωματικές αντιδράσεις.

Πώς εκδηλώνεται η αγοραφοβία

Για κάποιους, ο φόβος περιορίζεται σε συγκεκριμένους χώρους, ενώ σε άλλους μπορεί να φτάσει σε σημείο να μην είναι δυνατή ούτε η έξοδος από το σπίτι. Παρότι τα συμπτώματα διαφέρουν από άτομο σε άτομο, συνήθως παρουσιάζονται έντονη ανησυχία ή ακόμη και πανικός όταν το άτομο βρεθεί σε περιβάλλοντα όπως:

• Μέσα μαζικής μεταφοράς, όπως λεωφορεία, τρένα, αεροπλάνα.
• Ανοιχτοί χώροι, μεταξύ αυτών εμπορικά κέντρα, πάρκινγκ, γέφυρες.
• Κλειστοί χώροι, για παράδειγμα μικρά καταστήματα, κινηματογράφοι, ανελκυστήρες.
• Συνωστισμός ή παραμονή σε ουρά.
• Μετακινήσεις με αυτοκίνητο.
• Οποιοσδήποτε χώρος εκτός σπιτιού, ιδιαίτερα όταν το άτομο βρίσκεται μόνο του.

Εκδηλώνονται και σωματικά συμπτώματα αγχώδους διαταραχής, όπως ταχυπαλμία, εφίδρωση, τρόμος, δυσκολία στην αναπνοή, βάρος ή δυσφορία στο στήθος, διαταραχές στο στομάχι, ναυτία, ζάλη ή αίσθηση λιποθυμίας.

Αγοραφοβία και κοινωνικό άγχος: συγκλίσεις και διαφορές

Αν και η αγοραφοβία συνδέεται με το κοινωνικό άγχος, διαφέρουν ως προς τη βασική αιτία. Στην κοινωνική αγχώδη διαταραχή κυριαρχεί ο φόβος της αμηχανίας ή της κριτικής από τους άλλους, ενώ στην αγοραφοβία ο πυρήνας του άγχους είναι η ανησυχία μήπως το άτομο βρεθεί σε μέρος από το οποίο δυσκολεύεται να διαφύγει ή να βρει βοήθεια αν εμφανιστεί πανικός.

• Φόβος να μιλήσει κανείς μπροστά σε κοινό.
• Άγχος σε κοινωνικές εκδηλώσεις ή με άγνωστους ανθρώπους.
• Δυσφορία κατά τη διάρκεια φαγητού σε δημόσιο χώρο ή συναναστροφής σε καταστήματα.

Το κοινωνικό άγχος συγκαταλέγεται στις πλέον συχνές μορφές διαταραχών και εκτιμάται πως επηρεάζει περίπου ένα στα δεκατρία άτομα.

Συχνότητα εμφάνισης της αγοραφοβίας

Η αγοραφοβία εμφανίζεται ετησίως σε περίπου 2 % του πληθυσμού, ωστόσο αρκετοί ειδικοί εκτιμούν ότι συχνά περνά αδιάγνωστη. Στατιστικά, οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης του συγκεκριμένου προβλήματος σε σχέση με τους άντρες.

Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο αγοραφοβίας

Σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση της αγοραφοβίας διαδραματίζει η κληρονομικότητα – όταν συγγενικά πρόσωπα παρουσίασαν το ίδιο ζήτημα, αυξάνεται η προδιάθεση εμφάνισης. Συχνή επίσης αιτία είναι τα επανειλημμένα ή έντονα επεισόδια πανικού, ειδικά όταν το άτομο αρχίσει να αποφεύγει μέρη όπου τα βίωσε. Ως πρόσθετοι παράγοντες συγκαταλέγονται:

• Άλλες αγχώδεις ή πανικές διαταραχές.
• Δυσκολία διαχείρισης φοβιών.
• Καταθλιπτικές διαταραχές, προβλήματα διατροφής και άλλες μεταβολές στην ψυχική υγεία.
• Διαβίωση σε περιβάλλον με έλεγχο ή εκμετάλλευση.
• Δυσάρεστες ή τραυματικές εμπειρίες ζωής, απώλειες ή κακοποίηση κατά την παιδική ηλικία.

Σε πολλές περιπτώσεις, το άτομο ξεκινά να αποφεύγει συχνές δραστηριότητες λόγω του φόβου μιας νέας κρίσης – πρόκειται για το γνωστό ως αναμονή του άγχους, δηλαδή τον φόβο επανεμφάνισης πανικού σε αντίστοιχη κατάσταση.

Αγοραφοβία σε παιδιά και εφήβους

Τα συμπτώματα της αγοραφοβίας στα παιδιά συμβαδίζουν με αυτά των ενηλίκων. Μερικά παιδιά νιώθουν έντονη ανησυχία όταν απομακρύνονται από τους γονείς, ενώ αλλά αποφεύγουν να μπουν σε ουρές, να πάνε στον κινηματογράφο ή να βρεθούν σε ανοιχτές τοποθεσίες. Τα παιδιά με αγοραφοβία μπορεί να νιώθουν παγιδευμένα ή ανίσχυρα ακόμα και σε φαινομενικά καθημερινές περιστάσεις. Η διαταραχή είναι συχνότερη στους εφήβους που έχουν ιστορικό επεισοδίων πανικού.

Διαγνωστικές διαδικασίες για την αγοραφοβία

Η διάγνωση της αγοραφοβίας είναι περίπλοκη επειδή τα συμπτώματα μοιάζουν με εκείνα άλλων νόσων. Ο ιατρός συλλέγει αναλυτικό ιστορικό συμπτωμάτων, πραγματοποιεί φυσική εξέταση και αιματολογικούς ελέγχους, ελέγχει τη λειτουργία της καρδιάς και της αναπνοής, ενώ εξετάζει διεξοδικά την κατάσταση σωματικής και ψυχικής υγείας.

Δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη εξέταση που να επιβεβαιώνει την αγοραφοβία. Για ασφαλή διάγνωση απαιτείται η έντονη παρουσία φόβου ή πανικού σε τουλάχιστον δύο διαφορετικές καταστάσεις, όπως η έξοδος από το σπίτι χωρίς συνοδεία, η μετακίνηση με δημόσια μέσα, η παραμονή σε ανοιχτά ή κλειστά μέρη, η αναμονή σε ουρά ή η παρουσία σε πλήθος.

Αξιολογείται αν ο βαθμός του φόβου είναι υπερβολικός σε σύγκριση με τον πραγματικό κίνδυνο. Συνήθως τα άτομα αποφεύγουν τους συγκεκριμένους χώρους ή τους επισκέπτονται μόνο εάν συνοδεύονται από οικείο πρόσωπο. Αυτή η αποφυγή μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την εργασία, τη μάθηση ή την κοινωνική συναναστροφή.

Μέθοδοι θεραπείας της αγοραφοβίας

Ψυχοθεραπεία

Η πλέον διαδεδομένη προσέγγιση είναι η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία μαζί με σταδιακή έκθεση σε αγχογόνες καταστάσεις. Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία στοχεύει στην κατανόηση των αιτίων του άγχους, την τροποποίηση των αρνητικών σκέψεων, τη διαχείριση των σωματικών εκδηλώσεων και την εκμάθηση τεχνικών χαλάρωσης. Η θεραπεία έκθεσης πραγματοποιείται βήμα-βήμα, σε ασφαλές περιβάλλον, με σκοπό το άτομο να αντιμετωπίσει σταδιακά όσα το φοβίζουν. Συχνά συνδυάζεται με ασκήσεις αναπνοής ή χαλάρωσης.

Η θεραπεία είναι δυνατή και με προσωπικές συναντήσεις, αλλά και εξ αποστάσεως. Σε ορισμένες περιπτώσεις ενδείκνυται νοσηλευτική υποστήριξη.

Φαρμακευτική αγωγή

Οι γιατροί χορηγούν κυρίως αντικαταθλιπτικά. Συνήθως επιλέγονται οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRI): σιταλοπράμη, εσιταλοπράμη, φλουοξετίνη, φλουβοξαμίνη, παροξετίνη, σερτραλίνη, βενλαφαξίνη. Η λήψη των φαρμάκων γίνεται καθημερινά και οι ευεργετικές επιδράσεις συνήθως γίνονται αισθητές μετά από μερικές εβδομάδες. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι απαραίτητη η προσαρμογή της δόσης ή η αλλαγή φαρμάκου ώστε να παρατηρηθεί ουσιαστική βελτίωση.

Εναλλακτικά χορηγούνται αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης, τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά, αντιψυχωσικά ή σταθεροποιητές της διάθεσης. Σε περιόδους έντονου άγχους μπορεί να συνταγογραφηθούν βραχυπρόθεσμα ηρεμιστικά, όπως οι β-αναστολείς ή οι βενζοδιαζεπίνες. Οι βενζοδιαζεπίνες επιδρούν άμεσα αλλά με μικρή διάρκεια και η συχνή χρήση τους αποφεύγεται λόγω κινδύνου εξάρτησης.

Ορισμένες φορές χρησιμοποιούνται αντιισταμινικά όπως η υδροξυζίνη για την αντιμετώπιση του άγχους, τα οποία θεωρούνται πιο ασφαλή συγκριτικά με τις βενζοδιαζεπίνες.

Συμπληρωματικές θεραπευτικές τεχνικές

Συμπληρωματικά, μπορούν να εφαρμοστούν τεχνικές βαθιάς αναπνοής, ασκήσεις μυϊκής χαλάρωσης, διαλογισμός, οπτικοποίηση, γιόγκα ή μασάζ. Η επιλογή βοηθητικών μεθόδων και συμπληρωμάτων διατροφής καλό είναι να γίνεται με τη συμβουλή γιατρού για λόγους ασφάλειας και αποτελεσματικότητας.

Αλλαγές στον τρόπο ζωής

Η διατήρηση καλής φυσικής κατάστασης, η σωστή διατροφή, ο περιορισμός των επεξεργασμένων τροφίμων, η μείωση κατανάλωσης καφεΐνης και αλκοόλ βοηθούν στη μείωση του άγχους.

Αντιμετώπιση της αγοραφοβίας σε παιδιά

Στα παιδιά εφαρμόζεται η ίδια βασική στρατηγική όπως και στους ενήλικες, δηλαδή συμπεριφορική θεραπεία και σταδιακή έκθεση σε δύσκολες για αυτά καταστάσεις. Μεθοδικά και με υποστήριξη μάθουν να παραμένουν σε αγχωτικές περιστάσεις, ενθαρρύνονται να κάνουν σταδιακά μεγαλύτερα βήματα, για παράδειγμα ξεκινώντας με σύντομες βόλτες ή περνώντας σταδιακά από δημόσιους χώρους.

Καθημερινή διαχείριση της αγοραφοβίας

Η διαχείριση του άγχους στην καθημερινότητα είναι εφικτή ανεξάρτητα από την ένταση των συμπτωμάτων, ακολουθώντας τις παρακάτω στρατηγικές:

• Να συμμορφώνεστε στις οδηγίες του θεράποντα ιατρού και μην διακόπτετε τη θεραπεία χωρίς συνεννόηση.
• Εφαρμόστε καθημερινά πρακτικές χαλάρωσης και αυτοβοήθειας, ακόμα και όταν αισθάνεστε καλά.
• Εξασκηθείτε στην επίσκεψη σε μέρη που δημιουργούν άγχος, με στήριξη από φίλους ή συγγενείς.
• Αποφύγετε το αλκοόλ και τους εθιστικούς παράγοντες.
• Σκεφτείτε τη συμμετοχή σε ομάδα υποστήριξης με άτομα με αντίστοιχα προβλήματα.

Εάν συνεργάζεστε με ψυχολόγο, συζητήστε ανοιχτά τις περιπτώσεις που σας δυσκολεύουν. Ο ειδικός θα σας βοηθήσει να δημιουργήσετε ένα προσωπικό πλάνο που θα σας επιτρέψει σταδιακά να ξαναβρείτε ευχάριστες εμπειρίες.

Επιπτώσεις μη αντιμετώπισης της αγοραφοβίας

Η αγοραφοβία, εφόσον μείνει χωρίς θεραπεία, επηρεάζει πολλούς τομείς της ζωής του ατόμου: απώλεια αυτονομίας, αδυναμία να εργαστεί ή να σπουδάσει, πιθανή εξάρτηση από τρίτους, αποκοπή κοινωνικών επαφών. Τα άτομα συχνά απομονώνονται στο σπίτι και χάνουν δραστηριότητες που θα προσέφεραν ικανοποίηση, όπως οι τέχνες ή ο αθλητισμός.

Η αδιαφορία για σοβαρά συμπτώματα μπορεί να οδηγήσει μακροπρόθεσμα σε κατάθλιψη, σωματικές επιπλοκές, κατάχρηση ουσιών ακόμα και σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.

Υποστήριξη προς το οικείο περιβάλλον

Είναι ουσιαστικής σημασίας να γίνει κατανοητό ότι η αγοραφοβία αποτελεί ιατρική διαταραχή και όχι αδυναμία ή επιλογή. Δείξτε κατανόηση στις δυσκολίες των κοντινών σας, με ουσιαστική στήριξη. Κύριες δράσεις υποστήριξης περιλαμβάνουν:

• Ενημερωθείτε για τα συμπτώματα και τις ενδείξεις έντονου άγχους ή φόβου.
• Αποδεχτείτε τα συναισθήματα του ατόμου χωρίς να τα υποτιμάτε.
• Επιδείξτε φροντίδα κι ανοιχτότητα – αν ανησυχείτε, μιλήστε με ειλικρίνεια και σεβασμό.
• Δώστε πρακτική στήριξη συνοδεύοντας το άτομο σε γιατρό ή θεραπευτή, βοηθήστε στον προγραμματισμό επισκέψεων.

Αποφύγετε να πιέζετε υπερβολικά τον οικείο σας να ξεπεράσει τους φόβους του πριν εκείνος νιώσει έτοιμος, καθώς αυτό μπορεί να οξύνει το άγχος. Παράλληλα, μην ενθαρρύνετε συνεχώς την αποφυγή και παροτρύνετε να αναζητηθεί βοήθεια χωρίς να επικεντρώνεστε στους προφανώς ασφαλείς χώρους.

Σύνοψη

Η αγοραφοβία χαρακτηρίζεται από έντονο περιοριστικό άγχος όταν κάποιος βρίσκεται σε συγκεκριμένους χώρους ή περιστάσεις, νιώθοντας αβοήθητος ή εγκλωβισμένος. Ωστόσο, μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, τη μέθοδο σταδιακής έκθεσης και κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή, ώστε το άτομο να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής του και να ανακτήσει την αίσθηση ασφάλειας.