Άνοια

Ο όρος άνοια περιγράφει την απώλεια μνήμης, γλωσσικής ικανότητας, επίλυσης προβλημάτων και άλλων δεξιοτήτων σκέψης σε βαθμό που αυτά τα ελλείμματα επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή ζωή. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η κύρια αιτία άνοιας είναι η νόσος Αλτσχάιμερ.

Η άνοια δεν αποτελεί αυτόνοση νόσο, αλλά ένα σύνολο συμπτωμάτων που εμφανίζονται σε διάφορες παθολογικές καταστάσεις, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει η νόσος Αλτσχάιμερ. Οι εκδηλώσεις αυτές οφείλονται σε ανώμαλες μεταβολές στον εγκέφαλο που οδηγούν σε βαθιά διαταραχή της γνωσιακής λειτουργίας, καθιστώντας δύσκολη τη διατήρηση της αυτονομίας στην καθημερινότητα. Επιπλέον, η άνοια μπορεί να επιφέρει μεταβολές στον χαρακτήρα, στα συναισθήματα και στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Περίπου το 60 έως 80 τοις εκατό των περιπτώσεων αποδίδονται στη νόσο Αλτσχάιμερ. Δεύτερη πιο συχνή μορφή είναι η αγγειακής αιτιολογίας άνοια, η οποία προκύπτει από μικροαιμορραγίες ή απόφραξη αγγείων στον εγκέφαλο. Σε μερικά άτομα μπορεί να συνυπάρχουν περισσότερες του ενός μορφές άνοιας—αυτό ονομάζεται μικτή άνοια. Υπάρχουν και άλλες διαταραχές που επηρεάζουν τη νοητική λειτουργία χωρίς να συνιστούν άνοια, όπως οι διαταραχές του θυρεοειδούς ή η έλλειψη βιταμινών, οι οποίες συχνά είναι αναστρέψιμες με κατάλληλη θεραπεία.

Η άνοια πολλές φορές αποκαλείται εσφαλμένα γεροντική άνοια, αν και η εντύπωση αυτή έχει πλέον εγκαταλειφθεί, καθώς ο σοβαρός γνωσιακός εκφυλισμός δεν θεωρείται φυσιολογικό κομμάτι της γήρανσης.

Συμπτώματα και σημάδια της άνοιας

Τα σημάδια της άνοιας διαφέρουν από άτομο σε άτομο, όμως ορισμένα προβλήματα είναι συχνά:

• Βραχυπρόθεσμες διαταραχές της μνήμης
• Δυσκολία στον εντοπισμό του πορτοφολιού ή άλλων προσωπικών αντικειμένων
• Προβλήματα στη διαχείριση λογαριασμών
• Δυσκολίες στον προγραμματισμό και την προετοιμασία γευμάτων
• Ξεχασμένες προγραμματισμένες συναντήσεις
• Αποπροσανατολισμός όταν κάποιος βρίσκεται μακριά από το σύνηθες περιβάλλον του

Η άνοια είναι μια εξελισσόμενη διαταραχή: αρχικά τα συμπτώματα είναι ήπια, όμως σε βάθος χρόνου εντείνονται έως την πλήρη εκδήλωση της νόσου. Εάν παρατηρηθούν δυσλειτουργίες στη μνήμη ή σε άλλες γνωσιακές ικανότητες, είναι σημαντικό να ζητηθεί το ταχύτερο δυνατόν ιατρική συμβουλή. Η έγκαιρη αναγνώριση μπορεί να οδηγήσει είτε στην εύρεση μιας θεραπεύσιμης αιτίας, είτε, αν επιβεβαιωθεί η διάγνωση της άνοιας, να προσφέρει την ευκαιρία αξιοποίησης θεραπευτικών επιλογών, συμμετοχής σε κλινικές δοκιμές και σχεδιασμού για το μέλλον.

Αίτια της άνοιας

Διάφορες ασθένειες καταστρέφουν σταδιακά τα εγκεφαλικά κύτταρα, προκαλώντας άνοια. Ο συγκεκριμένος τύπος βλάβης στα νευρικά κύτταρα εμποδίζει την αποτελεσματική επικοινωνία τους, με συνέπεια επιπτώσεις στη σκέψη, τη συμπεριφορά και τα συναισθήματα.

Ο εγκέφαλος περιλαμβάνει επιμέρους περιοχές, εκάστη με εξειδικευμένες λειτουργίες όπως η μνήμη, η λήψη αποφάσεων και ο έλεγχος κινήσεων. Εάν επηρεαστούν οι νευρώνες μιας συγκεκριμένης περιοχής, οι ικανότητες που σχετίζονται με αυτή τη ζώνη υποβαθμίζονται αντίστοιχα.

Οι διαφορετικές μορφές άνοιας σχετίζονται με συγκεκριμένες αλλοιώσεις των εγκεφαλικών κυττάρων σε ιδιαίτερες περιοχές. Στην περίπτωση της νόσου Αλτσχάιμερ, ορισμένα πρωτεϊνικά συσσωματώματα εντός και εκτός των κυττάρων διαταράσσουν τη λειτουργία και τη διασύνδεση των νευρώνων. Συχνά πρώτα προσβάλλεται ο ιππόκαμπος, που είναι υπεύθυνος για τη μνήμη και τη μάθηση, εξ ου και η απώλεια μνήμης συνιστά συνήθως πρωταρχικό σύμπτωμα.

Στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, οι εγκεφαλικές μεταβολές που οδηγούν σε άνοια είναι μη αναστρέψιμες και με την πάροδο του χρόνου επιδεινώνονται. Ωστόσο, ορισμένες παθήσεις μπορούν να προκαλέσουν διαταραχές σκέψης και μνήμης που βελτιώνονται εφόσον αντιμετωπιστεί η υποκείμενη αιτία. Συνήθεις τέτοιες αιτίες είναι οι παρακάτω:

• Κατάθλιψη
• Παρενέργειες φαρμάκων
• Υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ
• Διαταραχές θυρεοειδούς αδένα
• Έλλειψη βασικών βιταμινών

Διάγνωση της άνοιας

Δεν υπάρχει μεμονωμένη εξέταση που να καθορίζει αδιαμφισβήτητα τη διάγνωση της άνοιας. Οι γιατροί στηρίζονται στη συλλογή αναλυτικού ιστορικού, στη φυσική εξέταση, σε εργαστηριακές δοκιμές και στην αξιολόγηση των αλλαγών στη γνωστική λειτουργία, την καθημερινότητα και τη συμπεριφορά του ατόμου.

Συνήθως οι ειδικοί μπορούν να επιβεβαιώσουν με αρκετή βεβαιότητα ότι κάποιος πάσχει από άνοια, ωστόσο η ακριβής ταξινόμηση του είδους της άνοιας μπορεί να είναι περίπλοκη, διότι τα συμπτώματα και οι εγκεφαλικές αλλοιώσεις συχνά αλληλεπικαλύπτονται. Σε ορισμένες περιστάσεις, παρέχεται γενική διάγνωση άνοιας χωρίς περαιτέρω εξειδίκευση, περίπτωση για την οποία ίσως απαιτείται η συνδρομή κάποιου ειδικού, όπως νευρολόγου, ψυχιάτρου, ψυχολόγου ή γηρίατρου.

Θεραπεία και φροντίδα για την άνοια

Η προσέγγιση για τη θεραπεία της άνοιας εξαρτάται από την αιτία της. Οι περισσότερες προοδευτικές μορφές, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, δεν θεραπεύονται οριστικά. Παρόλα αυτά, δύο πρόσφατες θεραπείες, η δονανεμάμπη και η λεκανεμάμπη, στοχεύουν στην απομάκρυνση της βήτα-αμυλοειδούς, ενός από τα βασικά χαρακτηριστικά της νόσου Αλτσχάιμερ, και υπόσχονται επιβράδυνση της επιδείνωσης νοητικών και λειτουργικών ικανοτήτων στα πρώιμα στάδια. Επιπλέον φάρμακα προσφέρουν προσωρινή βελτίωση ή σταθεροποίηση της συμπτωματολογίας τόσο για τους ασθενείς όσο και για τους φροντιστές τους. Αυτά τα σκευάσματα που χρησιμοποιούνται για τη νόσο Αλτσχάιμερ μπορεί να εφαρμοστούν και σε κάποιες άλλες μορφές άνοιας, ενώ ταυτόχρονα υπάρχουν μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις για την ελάττωση ορισμένων συμπτωμάτων.

Η επιλογή αποτελεσματικότερων μεθόδων θεραπείας εξαρτάται άμεσα από την ενίσχυση της επιστημονικής έρευνας και τη συμμετοχή σε κλινικές δοκιμές. Υπάρχει ιδιαίτερη ανάγκη για εθελοντές που θα συμβάλουν σε μελέτες για την εξεύρεση νέων λύσεων στην αντιμετώπιση της νόσου Αλτσχάιμερ και άλλων μορφών άνοιας.

Παράγοντες κινδύνου και πρόληψη της άνοιας

Ορισμένοι προδιαθεσικοί παράγοντες, όπως η ηλικία και η κληρονομικότητα, δεν είναι δυνατό να τροποποιηθούν. Ωστόσο, διεξάγεται διαρκώς έρευνα σχετικά με το πώς άλλες συνήθειες ή συμπεριφορές επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου και περιορίζουν τον κίνδυνο εμφάνισης της άνοιας.

Κατά τη διάρκεια διεθνούς συνεδρίου της Εταιρείας Νόσου Αλτσχάιμερ το 2019, παρουσιάστηκαν ερευνητικά δεδομένα που δείχνουν ότι η υιοθέτηση πολλών υγιεινών συνηθειών, όπως η ισορροπημένη διατροφή, η αποχή από το κάπνισμα, η τακτική σωματική άσκηση και η ενεργή πνευματική δραστηριότητα, μπορούν να περιορίσουν την πιθανότητα γνωστικής εξασθένησης και άνοιας.