Γιατί το σώμα σταματά να «ακούει» το αίσθημα της πείνας; Η σιωπηλή διαταραχή που σπάνια συζητιέται

Για τους περισσότερους ανθρώπους, το αίσθημα της πείνας είναι γνώριμο – συχνά συνοδεύεται από ενοχλήσεις στο στομάχι, μείωση ενέργειας και αίσθημα αδυναμίας. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου το αίσθημα αυτό εξαφανίζεται και το άτομο δεν αισθάνεται καμία ανάγκη για φαγητό, ακόμη και μετά από πολλές ώρες νηστείας. Συνήθως, αυτό μπορεί να εκληφθεί ως ένδειξη καλού ελέγχου της όρεξης, στην πραγματικότητα όμως μπορεί να κρύβει ανισορροπία σε ορμονικό, νευρολογικό ή ψυχολογικό επίπεδο.

Πώς ρυθμίζεται το αίσθημα της πείνας

Ο ορμονικός μηχανισμός ρύθμισης της όρεξης

Την αίσθηση της πείνας καθορίζει ένα σύνθετο δίκτυο ορμονών. Οι βασικές ορμόνες που συμμετέχουν είναι:

• Η γκρελίνη, που εκκρίνεται από το στομάχι και ειδοποιεί τον εγκέφαλο ότι είναι ώρα για φαγητό.

• Η λεπτίνη, που παράγεται στους λιπώδεις ιστούς και ενημερώνει για τον κορεσμό.

• Η ινσουλίνη, που ελέγχει την απορρόφηση της γλυκόζης και επηρεάζει το αίσθημα πληρότητας ή πείνας.

• Η κορτιζόλη, γνωστή και ως ορμόνη του στρες, η οποία μπορεί ανάλογα με τις συνθήκες να ενισχύσει ή να καταστείλει την όρεξη.

Όταν διαταραχθεί η λειτουργία αυτών των ορμονών, ο εγκέφαλος ενδέχεται να μην αντιλαμβάνεται σωστά τα σήματα που παλαιότερα ήταν ξεκάθαρα.

Ο ρόλος του εγκεφάλου στη ρύθμιση της πείνας

Η δημιουργία του αισθήματος της πείνας πραγματοποιείται στον υποθάλαμο του εγκεφάλου, ο οποίος ελέγχει πολλές αυτόνομες λειτουργίες. Εάν ο υποθάλαμος δεν λαμβάνει ή αγνοεί τα ερεθίσματα, το άτομο μπορεί να χάσει την επιθυμία για τροφή.

Αιτίες απώλειας της όρεξης

1. Χρόνιο στρες

Αν και το παρατεταμένο άγχος συχνά σχετίζεται με αυξημένη όρεξη, για αρκετούς ανθρώπους έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Το σώμα μπαίνει σε κατάσταση συναγερμού και η πεπτική λειτουργία επιβραδύνεται. Η ενέργεια κατευθύνεται σε άλλες λειτουργίες, όπως η αντίδραση φυγής ή άμυνας, παραμερίζοντας την ανάγκη για τροφή.

Το άγχος αυξάνει επίσης την παραγωγή κορτιζόλης, η οποία με την πάροδο του χρόνου μειώνει τα επίπεδα γκρελίνης. Έτσι, η πείνα μπορεί να εξαφανιστεί.

2. Ανεπαρκής ύπνος

Ο ύπνος επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία των ορμονών που σχετίζονται με την πείνα. Μελέτες έχουν δείξει ότι η έλλειψη ύπνου μειώνει τα επίπεδα λεπτίνης (ορμόνης κορεσμού) και αυξάνει τη γκρελίνη, αλλά όταν το σώμα είναι εξαντλημένο, ο εγκέφαλος μπορεί να μην επεξεργάζεται σωστά τα σχετικά σήματα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν είναι απαραίτητα η ανυπαρξία πείνας που αποτρέπει το άτομο από το να φάει, αλλά μάλλον η αδυναμία του εγκεφάλου να αναγνωρίσει και να ανταποκριθεί στα σήματα.

3. Ορμονικές διαταραχές

Δυσλειτουργίες του θυρεοειδούς, ιδιαίτερα ο υποθυρεοειδισμός, συχνά οδηγούν σε μείωση της όρεξης. Επίσης, χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων ή τεστοστερόνης επιδρούν στην αίσθηση πληρότητας και πείνας.

Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών ή αντίσταση στην ινσουλίνη μπορούν επίσης να διαταράξουν τη ρύθμιση της όρεξης.

4. Προβλήματα του πεπτικού συστήματος

Φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου, όπως η νόσος του Crohn ή η ελκώδης κολίτιδα, μειώνουν συχνά την επιθυμία για κατανάλωση τροφής. Επιπλέον, γαστρίτιδα, παλινδρόμηση ή δυσβίωση του εντέρου μπορούν να αλλοιώσουν τη μετάδοση πληροφοριών μεταξύ του πεπτικού και του εγκεφάλου.

Όταν το έντερο είναι φλεγμονώδες ή δεν λειτουργεί επαρκώς, τα σήματα που αποστέλλονται προς τον εγκέφαλο για τις διατροφικές ανάγκες ενδέχεται να είναι λανθασμένα.

5. Ψυχολογικοί παράγοντες

Καταστάσεις όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές ή οι διαταραχές πρόσληψης τροφής (με πιο χαρακτηριστικό το νευρικό ανορεξία) επιφέρουν όχι μόνο ψυχικές αλλά και σωματικές αλλαγές – ανάμεσά τους και η καταστολή της πείνας. Σε περιόδους κατάθλιψης παρατηρείται μείωση της ντοπαμίνης, με αποτέλεσμα τα τρόφιμα να μην προσφέρουν ευχαρίστηση και ο εγκέφαλος να μην ενθαρρύνει την αναζήτησή τους.

Πότε η έλλειψη όρεξης απαιτεί ανησυχία

• Όταν η αποχή από το φαγητό διαρκεί περισσότερο από 24 έως 36 ώρες χωρίς καθόλου αίσθημα πείνας.

• Όταν παρατηρείται απώλεια βάρους χωρίς εμφανή λόγο.

• Όταν υπάρχει ναυτία ή αποστροφή κατά τη διάρκεια του φαγητού.

• Όταν εμφανίζονται συμπτώματα όπως κόπωση, τριχόπτωση, ξηρότητα δέρματος ή εξάντληση.

Αυτές οι καταστάσεις μπορούν να αποτελούν ένδειξη σοβαρής διαταραχής σε ορμονικό, νευρικό ή ακόμη και ογκολογικό επίπεδο.