Η φράση “Su amžiumi susijusi geltonosios dėmės degeneracija (SGD)” στα λιθουανικά σημαίνει “Age-related macular degeneration (AMD)” στα αγγλικά.Η καθιερωμένη απόδοση στα ελληνικά, ιδίως στον ιατρικό λόγο, είναι:**Ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (ΗΕΩΚ)**ή, πιο συνηθισμένα:**Ηλικιακή εκφύλιση ωχράς κηλίδας (ΗΕΩΚ)**Εάν πρόκειται για τίτλο σε ιατρικό άρθρο, ενημερωτικό έντυπο ή επιστημονική παρουσίαση, προτείνω:**Ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (ΗΕΩΚ)**Αν το πλαίσιο απαιτεί ευκολότερη κατανόηση από το ευρύ κοινό, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και η λιγότερο εξειδικευμένη διατύπωση:**Εκφύλιση της ωχράς κηλίδας λόγω ηλικίας**Αλλά κατά κανόνα, το **Ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (ΗΕΩΚ)** είναι το δόκιμο και επιστημονικά ακριβές.

Η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας λόγω ηλικίας αποτελεί μία οφθαλμική νόσο που αναπτύσσεται σταδιακά και μπορεί με το χρόνο να οδηγήσει σε απώλεια του κεντρικού οράματος. Πρόκειται για τον συχνότερο λόγο μόνιμης και σοβαρής βλάβης της όρασης σε άτομα άνω των 50 ετών. Υπολογίζεται ότι περίπου το 10% των ενηλίκων μεγαλύτερης ηλικίας πάσχει από κάποια μορφή αυτής της νόσου.

Πώς εξελίσσεται η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας

Η συγκεκριμένη πάθηση επηρεάζει το κεντρικό σημείο του αμφιβληστροειδούς, γνωστό ως ωχρά κηλίδα. Σε αυτή την περιοχή το μάτι λαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος των φωτεινών ερεθισμάτων, συνεπώς είναι υπεύθυνη για την ευκρίνεια και την αναγνώριση λεπτομερειών. Με την πάροδο του χρόνου, η περιοχή αυτή υφίσταται φθορά, προκαλώντας ασάφεια ή παραμόρφωση των εικόνων που βλέπουμε.

Παρότι η βλάβη αυτή ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα ζωής, δεν προκαλεί συνήθως πλήρη τύφλωση. Υπάρχει και η εγγενής μορφή που αφορά κυρίως νεαρότερα άτομα και ονομάζεται νόσος Stargardt.

Συμπτώματα της εκφύλισης της ωχράς κηλίδας: τι πρέπει να γνωρίζετε

Στα πρώτα στάδιά της η νόσος συνήθως δεν παρουσιάζει εμφανή συμπτώματα, οπότε οι αλλαγές εντοπίζονται μόνο κατά τον προληπτικό οφθαλμολογικό έλεγχο. Οι περισσότεροι ασθενείς απευθύνονται στον γιατρό όταν γίνουν αντιληπτές πιο έντονες δυσκολίες στην όραση, που δείχνουν ότι η πάθηση έχει προχωρήσει.

• Θολή αντίληψη ή παραμόρφωση εικόνων – δυσκολία στην ανάγνωση ή στην αναγνώριση προσώπων
• Σκούρες ή θολές κηλίδες στο κεντρικό οπτικό πεδίο
• Γραμμές που φαίνονται καμπυλωμένες ή κυματιστές
• Αποδυνάμωση της φωτεινότητας και της αντίθεσης των χρωμάτων
• Χειρότερη όραση σε χαμηλό φωτισμό ή κατά το σούρουπο
• Κενά σημεία στο οπτικό πεδίο

Μορφές της εκφύλισης της ωχράς κηλίδας: ξηρού και υγρού τύπου

Υπάρχουν δύο βασικές μορφές της νόσου, η ξηρή και η υγρή. Η ξηρή μορφή είναι η συχνότερη και χαρακτηρίζεται από εναποθέσεις μικρών κιτρινωπών πρωτεϊνών (drusen) στον αμφιβληστροειδή. Η εξέλιξή της είναι αργή και η όραση χειροτερεύει σε βάθος ετών. Όταν οι εναποθέσεις αυτές αυξάνονται σε μέγεθος ή αριθμό, η εικόνα γίνεται όλο και πιο θολή και ενδέχεται να σημειωθούν εμφανή κενά.

Ο υγρός τύπος είναι λιγότερο συχνός και συνήθως προκύπτει ως επιπλοκή της ξηρής μορφής. Σε αυτή την περίπτωση αναπτύσσονται κάτω από την ωχρά κηλίδα ανώμαλα και εύθραυστα αγγεία που μπορεί να διαρρεύσουν αίμα ή υγρό, προκαλώντας ταχεία επιδείνωση της όρασης και ενδεχομένως μη αναστρέψιμες βλάβες στο μάτι.

Στάδια εξέλιξης της νόσου

• Πρώιμο στάδιο: δεν υπάρχουν χαρακτηριστικά συμπτώματα.
• Μεσαίο στάδιο: κάποιοι δεν διακρίνουν μεταβολές, άλλοι αντιλαμβάνονται κάποιο βαθμό μείωσης της όρασης, κυρίως σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού ή κατά την εξέταση λεπτομερειών.
• Όψιμο στάδιο: εμφανίζονται εμφανή προβλήματα στην όραση, παραμορφωμένες γραμμές, απώλεια χρωμάτων και μεγάλη δυσκολία στο ημίφως.

Η υγρή μορφή λογίζεται πάντα ως καθυστερημένο στάδιο. Η ξηρή μορφή μπορεί να μετατραπεί σε κάθε φάση σε υγρή.

Παράγοντες που επηρεάζουν την εμφάνιση της νόσου

Τα ακριβή αίτια για τα οποία παρουσιάζεται η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας σε κάποιους και όχι σε άλλους παραμένουν άγνωστα. Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι ρόλο παίζουν τόσο κληρονομικοί όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες.

• Κάπνισμα
• Υψηλή αρτηριακή πίεση και αυξημένη χοληστερόλη
• Υπερβολική κατανάλωση θερμιδικά πλούσιων και λιπαρών τροφίμων
• Παχυσαρκία
• Γυναικείο φύλο
• Ανοιχτόχρωμος τόνος δέρματος

Ο υγρός τύπος αναπτύσσεται πάντοτε σε υπόβαθρο ξηρού, όμως δεν εξελίσσεται κάθε ξηρή μορφή σε υγρή.

Επιδημιολογικά στοιχεία και γενετική προδιάθεση

Η εκφύλιση της ωχράς είναι η συχνότερη αιτία μόνιμης μείωσης της όρασης στις ανεπτυγμένες χώρες και η τρίτη παγκοσμίως. Ο κίνδυνος εμφάνισης αυξάνεται σημαντικά με την ηλικία – οι άνθρωποι άνω των 75 ετών νοσούν έως και 15 φορές συχνότερα από εκείνους ηλικίας 50–59 ετών. Άτομα μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας με καταγωγή από βόρεια Ευρώπη προσβάλλονται συχνότερα.

Ορισμένες γονιδιακές παραλλαγές αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης της νόσου, όμως η ύπαρξή τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα εμφανιστεί η πάθηση. Η έρευνα συνεχώς εξετάζει γονιδιακές συσχετίσεις, αλλά οι γενετικές εξετάσεις προς το παρόν δεν αποτελούν τυπικό διαγνωστικό εργαλείο.

Μέθοδοι διάγνωσης της νόσου

Η διάγνωση γίνεται κατά τη διάρκεια συνήθων οφθαλμολογικών εξετάσεων. Η τακτική αξιολόγηση από ειδικό είναι σημαντική, καθώς η έγκαιρη εντόπιση επιτρέπει καλύτερη διαχείριση της νόσου.

• Εξέταση του αμφιβληστροειδούς με διαστολή της κόρης, επιτρέποντας στον οφθαλμίατρο να ελέγξει σε βάθος την περιοχή
• Δοκιμασία με τον ειδικό πίνακα Amsler – η παρατήρηση παραμορφωμένων ή ελλιπών γραμμών ενδέχεται να υποδηλώνει εκφυλιστικές αλλαγές
• Αγγειογραφία ή οπτική τομογραφία συνοχής – τεχνικές που απεικονίζουν συσσώρευση υγρών ή αίματος στον αμφιβληστροειδή

Πορεία της πάθησης και πρόγνωση

Συνήθως η νόσος εξελίσσεται αργά και σπάνια επιφέρει ολική απώλεια της όρασης. Η ξηρή μορφή επιδεινώνεται σταδιακά, ενώ η υγρή μπορεί να προκαλέσει γρήγορη απώλεια εφόσον δεν αντιμετωπιστεί θεραπευτικά.

Η βλάβη αρκετές φορές αφορά μόνο το ένα μάτι, τμήμα του οπτικού πεδίου ή κυρίως το κεντρικό μέρος. Το πλάγιο ή περιφερικό οπτικό πεδίο διατηρείται ως επί το πλείστον.

Θεραπευτικές επιλογές

Δεν είναι ακόμη δυνατή η πλήρης ίαση, η θεραπεία όμως μπορεί να επιβραδύνει τον ρυθμό εξέλιξης και να προστατεύσει την όραση.

Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι ένας συγκεκριμένος συνδυασμός βιταμινών και ιχνοστοιχείων (γνωστός ως AREDS2) βοηθά στην καθυστέρηση της εξέλιξης της νόσου, ιδιαίτερα σε μέση και προχωρημένη φάση. Τα βασικά συστατικά του σκευάσματος είναι οι βιταμίνες C και E, ο ψευδάργυρος, ο χαλκός, η λουτεΐνη και η ζεαξανθίνη. Δεν συνιστάται η προληπτική λήψη τους σε άτομα χωρίς διαπιστωμένη νόσο.

Φαρμακευτική αγωγή και επεμβατικές μέθοδοι

• Ενδοφθάλμιες εγχύσεις φαρμάκων που αναστέλλουν την αγγειογένεση (anti-VEGF) – αποτρέπουν την ανάπτυξη ανώμαλων αγγείων και εφαρμόζονται επαναλαμβανόμενα όπου χρειάζεται
• Ρύθμιση της αγγειακής διαρροής ή ανοσορρυθμιστικά φαρμακευτικά σκευάσματα σε επιλεγμένες περιπτώσεις
• Λέιζερ θεραπεία – χρησιμοποιείται για την καταστροφή νοσούντων αγγείων με λέιζερ ή συνδυασμένες μεθόδους με φωτοευαίσθητες ουσίες
• Πειραματικές τεχνικές όπως χειρουργικές επεμβάσεις υποωχράς ή μεταμόσχευση αμφιβληστροειδούς

Εναλλακτικές λύσεις και βοηθήματα

Ορισμένοι ασθενείς δοκιμάζουν σκευάσματα φυτικής προέλευσης όπως εκχύλισμα ginkgo, γαϊδουράγκαθου ή μύρτιλου, χωρίς όμως να υπάρχουν αποδείξεις για την αποτελεσματικότητά τους. Είναι σημαντικό πριν από κάθε επιλογή συμπληρωματικής θεραπείας να ενημερώνεστε από τον γιατρό σας.

Για τη διευκόλυνση της καθημερινότητας προτείνονται βοηθητικές συσκευές χαμηλής όρασης όπως ειδικά γυαλιά και ηλεκτρονικοί μεγεθυντικοί φακοί. Η καλύτερη φωταγώγηση του χώρου συμβάλλει στη μεγαλύτερη ασφάλεια και ευκολία των δραστηριοτήτων στο σπίτι.

Υγεία και εκφύλιση της ωχράς: προκλήσεις της καθημερινότητας

Η μείωση της κεντρικής όρασης δυσχεραίνει το διάβασμα, την οδήγηση, την αναγνώριση προσώπων και τις οικιακές εργασίες. Η νόσος δεν οδηγεί σε ολική τύφλωση, αλλά απαιτεί προσαρμογές στην καθημερινή ζωή.

Επιπλέον, οι θεραπείες για τα μάτια δυνατόν να προκαλέσουν επιπλοκές όπως λοιμώξεις, αποκόλληση αμφιβληστροειδούς ή ταχύτερη ανάπτυξη καταρράκτη.

Ψυχολογική κατάσταση σε ασθενείς με εκφύλιση ωχράς κηλίδας

Εξίσου σημαντική είναι η φροντίδα της ψυχολογικής υγείας, καθώς η σοβαρή απώλεια όρασης συχνά πυροδοτεί αλλαγές στη διάθεση, εμφάνιση κατάθλιψης ή απομάκρυνση από τους άλλους. Προτείνεται η συζήτηση με ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό ή άτομα του περιβάλλοντος, αλλά και η προσφυγή σε ομάδες υποστήριξης αν χρειαστεί.

Διατροφή και τρόπος ζωής

Ένα ισορροπημένο διαιτολόγιο προστατεύει τη λειτουργία των ματιών. Προτείνεται η κατανάλωση:

• Ψάρια (όπως σολομός, σκουμπρί, πέστροφα, αντζούγες) τουλάχιστον 2 έως 3 φορές την εβδομάδα
• Ξηροί καρποί – φυσική πηγή βιταμίνης Ε, ψευδαργύρου και σεληνίου
• Σκούρα φυλλώδη λαχανικά όπως σπανάκι και λαχανίδα
• Λαχανικά έντονου χρώματος, π.χ. πιπεριές και καρότα
• Μούρα και φρούτα πλούσια σε αντιοξειδωτικά

Εξίσου σημαντική είναι η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, η φυσική δραστηριότητα και η εγκατάλειψη επιβλαβών συνηθειών με κυριότερο το κάπνισμα.

Μέτρα πρόληψης

Η πιθανότητα εκδήλωσης της νόσου μπορεί να περιοριστεί με την τήρηση κάποιων βασικών συστάσεων:

• Περιορίστε τα κορεσμένα λιπαρά και αποφύγετε τα επεξεργασμένα προϊόντα
• Η αποφυγή καπνίσματος μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο
• Ρυθμίστε εντός ορίων την αρτηριακή πίεση και τα επίπεδα χοληστερίνης
• Καταναλώστε άφθονα φρούτα, λαχανικά και τρόφιμα που περιέχουν ωμέγα-3
• Κάνετε συστηματικά προληπτικό έλεγχο στην όραση από ειδικό

Τι πρέπει να θυμάστε για την εκφύλιση της ωχράς κηλίδας

Η εκφύλιση της ωχράς λόγω ηλικίας δεν συνεπάγεται και βέβαιη απώλεια της όρασης. Έγκαιρη έναρξη θεραπείας και υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση της όρασης και της ανεξαρτησίας. Ακόμη και αν υπάρξει απώλεια στην όραση, οι βοηθητικές συσκευές και η υποστήριξη επιτρέπουν την ενεργή συμμετοχή στην καθημερινή ζωή.