Καρκίνος του στόματος

Ο καρκίνος του στόματος εμφανίζεται κυρίως ως επίμονη πληγή ή όγκος στη στοματική κοιλότητα. Κατατάσσεται στους καρκίνους της κεφαλής και του τραχήλου και συχνά αναφέρεται και ως καρκίνος της στοματικής περιοχής. Όταν εντοπίζεται στο πίσω μέρος του στόματος ή στο ανώτερο τμήμα του φάρυγγα, χαρακτηρίζεται ως οροφαρυγγικός καρκίνος.

Κάθε χρόνο, περισσότεροι από 50.000 άνθρωποι διαγιγνώσκονται με καρκίνο του στόματος. Εάν η διάγνωση και η θεραπεία καθυστερήσουν, η πάθηση αυτή μπορεί να θέσει τη ζωή του ασθενούς σε σοβαρό κίνδυνο.

Πώς εκδηλώνεται ο καρκίνος του στόματος

Οι περισσότερες περιπτώσεις καρκίνου του στόματος ξεκινούν από τα πλακώδη κύτταρα που καλύπτουν το βλεννογόνο στόματος και φάρυγγα. Υπό την επίδραση ορισμένων παραγόντων, το γενετικό υλικό αυτών των κυττάρων υφίσταται αλλαγές, τα κύτταρα πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα και δημιουργούν όγκο.

Ο καρκίνος του στόματος μπορεί να εμφανιστεί στις παρακάτω περιοχές:

• Χείλη
• Εσωτερικό των χειλιών και των παρειών
• Ούλα
• Γλώσσα
• Έδαφος στόματος
• Υπερώα
• Φάρυγγας
• Αμυγδαλές

Όταν ο καρκίνος του στόματος εντοπίζεται έγκαιρα, οι θεραπευτικές επιλογές είναι αποτελεσματικότερες. Είναι επομένως κρίσιμο να αναγνωρίζονται τα προειδοποιητικά συμπτώματα.

Συμπτώματα του καρκίνου στόματος

Τα πιο συχνά συμπτώματα περιλαμβάνουν:

• Επίμονη πληγή στα χείλη ή στη στοματική κοιλότητα
• Πρήξιμο ή πάχυνση στο εσωτερικό του στόματος ή του φάρυγγα
• Λευκές, κόκκινες ή συνδυασμένες ερυθρόλευκες κηλίδες στο βλεννογόνο
• Αιμορραγία άγνωστης αιτιολογίας στη στοματική κοιλότητα
• Άλγος ή αιμωδία σε στόμα ή φάρυγγα
• Συνεχής πονόλαιμος ή αίσθηση εμποδίου στο λαιμό
• Δυσκολία στη μάσηση, κατάποση, ομιλία ή στην κίνηση της γνάθου και της γλώσσας
• Βραχνάδα ή αλλοίωση της φωνής
• Άλγος στο αυτί
• Διόγκωση, πόνος ή δυσκαμψία στη γνάθο
• Διόγκωση στον τράχηλο
• Μετατόπιση ή χαλάρωση δοντιών (οι οδοντοστοιχίες μπορεί να γίνουν άβολες ή δύσκολες στην εφαρμογή)
• Απότομη απώλεια βάρους
• Επίμονη κακοσμία στόματος

Αν εντοπίσετε οποιοδήποτε από τα ανωτέρω συμπτώματα που διαρκεί περισσότερο από δύο εβδομάδες, είναι απαραίτητο να συμβουλευτείτε γιατρό ή οδοντίατρο.

Πώς εμφανίζεται ο καρκίνος του στόματος

Ο καρκίνος του στόματος μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορες μορφές:

• Στα χείλη είναι δυνατόν να εμφανιστεί ως επίμονη έλκος ή πληγή. Σε ανοιχτόχρωμα δέρματα μπορεί να φαίνεται λευκή ή κόκκινη κηλίδα, ενώ σε σκουρόχρωμα δέρματα ενδέχεται να έχει καστανή ή γκριζωπή απόχρωση. Μπορεί να αιμορραγεί ή να έχει κρούστα.
• Εντός του στόματος, συχνά εντοπίζεται ως λευκή ή κόκκινη κηλίδα στα ούλα, στη γλώσσα, στο εσωτερικό των χειλιών ή των παρειών, στην υπερώα ή κάτω από τη γλώσσα. Μπορεί να μοιάζει με άφθα, αλλά συνήθως δεν συνοδεύεται από έντονο πόνο.
• Ενδέχεται να δημιουργηθεί σκληρό ογκίδιο στο βλεννογόνο του στόματος.

Παράγοντες κινδύνου καρκίνου στόματος

Οι άνδρες εμφανίζουν καρκίνο του στόματος πιο συχνά από τις γυναίκες, με πάνω από διπλάσιο κίνδυνο. Οι νέες περιπτώσεις ετησίως υπολογίζονται σε πάνω από 54.000 άτομα.

Παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του στόματος:

• Το κάπνισμα συμβάλλει στη συντριπτική πλειοψηφία των περιστατικών, ενώ και τα ηλεκτρονικά τσιγάρα θεωρούνται επικίνδυνα, καθώς ορισμένες μελέτες δείχνουν ανάλογες αλλοιώσεις κυττάρων με εκείνες που προκαλούν καρκίνο του στόματος.
• Ο άχρωμος καπνός, όπως ο καπνός μάσησης ή εισπνοής από τη μύτη, αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο, ειδικά στον βλεννογόνο των παρειών, των ούλων και των χειλιών.
• Η συστηματική κατανάλωση αλκοόλ ενισχύει πέντε φορές την πιθανότητα καρκίνου του στόματος σε σύγκριση με όσους δεν πίνουν, ενώ το αλκοόλ και το κάπνισμα μαζί έχουν αθροιστική επιβλαβή δράση.
• Η κληρονομική προδιάθεση παίζει ρόλο, καθώς η πιθανότητα νόσησης αυξάνεται αν υπάρχουν περιστατικά καρκίνου στην οικογένεια.
• Η αυξημένη έκθεση στον ήλιο, κυρίως στην παιδική ηλικία, συνδέεται με εμφάνιση καρκίνου στα χείλη λόγω υπεριώδους ακτινοβολίας.
• Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) σχετίζεται με τουλάχιστον τα δύο τρίτα των οροφαρυγγικών καρκίνων, οι οποίοι προσβάλλουν τη βάση της γλώσσας, το φάρυγγα και τις αμυγδαλές. Συμβαίνει συχνότερα σε νεότερες ηλικίες και σε άτομα με πολλαπλούς σεξουαλικούς συντρόφους.
• Η ηλικία άνω των 55 ετών είναι κοινό χαρακτηριστικό των περισσοτέρων διαγνώσεων, αν και τα περιστατικά που προκαλούνται από τον HPV αφορούν ολοένα και πιο νέους ασθενείς.
• Το ανδρικό φύλο σχετίζεται με υπερδιπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης, γεγονός που μπορεί να αποδίδεται στη μεγαλύτερη συχνότητα καπνίσματος και κατανάλωσης αλκοόλ μεταξύ των ανδρών.
• Η φτωχή διατροφή, με περιορισμένη πρόσληψη φρούτων και λαχανικών, έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερο κίνδυνο.
• Εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα, εξαιτίας νοσημάτων όπως ο HIV ή ιατρικής αγωγής (π.χ. χημειοθεραπεία), καθιστά τον οργανισμό πιο ευάλωτο στις λοιμώξεις που ευνοούν την εμφάνιση καρκίνου.

Ποσοστά επιβίωσης στον καρκίνο στόματος

Η πιθανότητα επιτυχούς θεραπείας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο νωρίς διαγιγνώσκεται η νόσος. Όταν ο καρκίνος της στοματικής κοιλότητας ή του φάρυγγα εντοπίζεται σε αρχικά στάδια, το ποσοστό πενταετούς επιβίωσης φθάνει το 86%. Αν όμως η νόσος έχει ήδη επεκταθεί σε γειτονικές περιοχές ή λεμφαδένες, το ποσοστό αυτό πέφτει στο 69%.

Διαγνωστικές μέθοδοι για τον καρκίνο του στόματος

Οι τακτικοί οδοντιατρικοί έλεγχοι περιλαμβάνουν την αξιολόγηση για ενδείξεις καρκίνου του στόματος. Οι οδοντίατροι αναγνωρίζουν τα χαρακτηριστικά μιας υγιούς στοματικής κοιλότητας και μπορούν να εντοπίσουν έγκαιρα ύποπτες αλλαγές. Συνιστάται ετήσιος έλεγχος από τα 18 έτη και σε όσους καπνίζουν ή είχαν πρώιμη έναρξη σεξουαλικής ζωής, η παρακολούθηση πρέπει να ξεκινά νωρίτερα.

Κατά τη διάρκεια του ελέγχου, ο οδοντίατρος ψηλαφεί τον τράχηλο, το κεφάλι, το πρόσωπο και το στόμα αναζητώντας ογκίδια ή αλλαγές στους ιστούς. Επιθεωρεί τη στοματική κοιλότητα για πληγές ή χρωματικές αλλοιώσεις.

Σε περίπτωση ύποπτου ευρήματος, πραγματοποιείται βιοψία κατά την οποία λαμβάνεται μικρό δείγμα ιστού για μικροσκοπική εξέταση. Τη βιοψία μπορεί να διενεργήσει ο ίδιος ο οδοντίατρος ή να παραπέμψει τον ασθενή σε ειδικό.

Διακρίνονται διάφορες μέθοδοι βιοψίας:

• Η βιοψία με βούρτσα συλλέγει κύτταρα με ειδικό εργαλείο που τρίβεται απαλά στην πάσχουσα περιοχή.
• Η τομοβιοψία συνεπάγεται εκτομή μικρού τμήματος ή ολόκληρου του ύποπτου σχηματισμού μαζί με γειτονικό υγιή ιστό.
• Η παρακέντηση με λεπτή βελόνα χρησιμοποιείται για την εξέταση ογκιδίων στον τράχηλο ή σε λεμφαδένες: ο γιατρός εισάγει μία λεπτή, κοίλη βελόνα και με ειδική σύριγγα συλλέγει κυτταρικό δείγμα.

Σταδιοποίηση του καρκίνου στόματος

Όταν η βιοψία επιβεβαιώσει τη διάγνωση, ακολουθούν πρόσθετες εξετάσεις για τον εντοπισμό τυχόν μεταστάσεων και την ακριβή εκτίμηση του μεγέθους του όγκου.

Οι διαγνωστικές εξετάσεις περιλαμβάνουν:

• Η ενδοσκόπηση δίνει τη δυνατότητα στο γιατρό να παρατηρήσει εσωτερικά τον φάρυγγα με εύκαμπτο καθετήρα με κάμερα και να λάβει δείγματα.
• Οι απεικονιστικές μέθοδοι όπως μαγνητική τομογραφία και αξονική τομογραφία, βοηθούν στον ακριβή προσδιορισμό του μεγέθους, της θέσης του όγκου και στη διαπίστωση πιθανών μεταστάσεων σε λεμφαδένες ή άλλα όργανα.
• Ο έλεγχος για τον HPV εφαρμόζεται όταν υπάρχουν αλλοιώσεις στον φάρυγγα ή στη βάση της γλώσσας και μπορεί να επηρεάσει τις θεραπευτικές επιλογές.

Ο καρκίνος στόματος και φάρυγγα ταξινομείται κατά το σύστημα TNM, όπου αξιολογούνται:

• Το T αφορά το μέγεθος του όγκου
• Το N δείχνει την εξάπλωση σε λεμφαδένες
• Το M καταγράφει πιθανή μετάσταση σε άλλα μέρη του σώματος

Η κατάταξη γίνεται κατά στάδια από 0 έως IV, ανάλογα με τη βαρύτητα της νόσου.

Σταδιοποίηση καρκίνου στόματος χωρίς HPV

• Στο στάδιο 0, η κακοήθεια περιορίζεται στα επιφανειακά στρώματα κυττάρων και δεν έχει εξαπλωθεί.
• Στο στάδιο Ι, ο όγκος έχει μέγεθος έως 2 εκατοστά, αλλά δεν έχει επεκταθεί.
• Στο στάδιο ΙΙ, το μέγεθος κυμαίνεται από 2 έως 4 εκατοστά χωρίς εξάπλωση.
• Στο στάδιο ΙΙΙ, ο όγκος υπερβαίνει τα 4 εκατοστά ή είναι μικρότερος από 3 εκατοστά αλλά έχουν προσβληθεί λεμφαδένες.
• Στο στάδιο IV, υπάρχει ενδεχόμενη επέκταση σε περισσότερους λεμφαδένες, γειτονικούς ιστούς ή και σε άλλα όργανα.

Σταδιοποίηση οροφαρυγγικού καρκίνου με HPV

• Στο στάδιο Ι, ο όγκος φθάνει έως τα 4 εκατοστά, μπορεί να υπάρχουν λεμφαδενικές μεταστάσεις αλλά δεν έχει επεκταθεί αλλού.
• Στο στάδιο ΙΙ, το μέγεθος υπερβαίνει τα 4 εκατοστά ή υπάρχουν αρκετοί προσβεβλημένοι λεμφαδένες.
• Στο στάδιο ΙΙΙ, η νόσος είναι εκτενέστερη και έχει επεκταθεί σε περισσότερες περιοχές.
• Στο στάδιο IV, ο καρκίνος έχει μετασταθεί σε άλλα μέρη του σώματος.

Επιπλέον, ο όγκος αξιολογείται ως προς τον βαθμό διαφοροποίησης των κυττάρων (I-IV), που δείχνει τον βαθμό απόκλισης από τα φυσιολογικά κύτταρα. Όσο μικρότερος ο βαθμός, τόσο μειώνεται η πιθανότητα εξάπλωσης.

Θεραπευτικές προσεγγίσεις για τον καρκίνο στόματος

Η αντιμετώπιση του καρκίνου στόματος ακολουθεί τις αρχές της γενικής ογκολογίας και βασίζεται στη χειρουργική επέμβαση, στην ακτινοθεραπεία, στη φαρμακευτική αγωγή ή στον συνδυασμό αυτών.

Χειρουργική αντιμετώπιση

Η χειρουργική εκτομή αποτελεί την πλέον συνηθισμένη μέθοδο θεραπείας. Ο χειρουργός αφαιρεί τον όγκο μαζί με προσβεβλημένους πέριξ ιστούς. Ανάλογα με την εντόπιση, η προσπέλαση γίνεται από το στόμα ή μέσω τομής στον τράχηλο. Σε προχωρημένες περιπτώσεις, μπορεί να αφαιρεθούν και λεμφαδένες.

Όταν απαιτείται εκτεταμένη εκτομή τμημάτων του στόματος, γλώσσας, γνάθου ή υπερώας, πραγματοποιείται αναπλαστική χειρουργική για την αποκατάσταση της λειτουργίας ομιλίας και κατάποσης.

Ακτινοθεραπεία

Αποτελεί κύρια επιλογή όταν η χειρουργική επέμβαση δεν είναι δυνατή ή εφαρμόζεται συμπληρωματικά μετά την εκτομή. Οι ακτίνες υψηλής ενέργειας στοχεύουν την πάσχουσα περιοχή για την καταστροφή των κακοήθων κυττάρων. Συχνά, συνδυάζεται με χημειοθεραπεία, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις καρκίνου του φάρυγγα.

Φαρμακευτικές θεραπείες

• Η χημειοθεραπεία στοχεύει στην εξόντωση των καρκινικών κυττάρων και μπορεί να χορηγηθεί πριν από το χειρουργείο για μείωση του όγκου ή μετά την επέμβαση για την εξάλειψη εναπομεινάντων κυττάρων.
• Η ανοσοθεραπεία ενισχύει την άμυνα του ανοσοποιητικού εναντίον του καρκίνου και προτείνεται συνήθως όταν η χημειοθεραπεία αποτυγχάνει.
• Η στοχευμένη θεραπεία χρησιμοποιεί φάρμακα που επηρεάζουν αποκλειστικά τα καρκινικά κύτταρα με βάση το γενετικό τους προφίλ και μπορεί να συνδυαστεί με χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.

Συνέπειες θεραπείας και αποκατάσταση

Η θεραπεία είναι δυνατόν να επηρεάσει την εμφάνιση, την ομιλία και τη διατροφή. Η ανάρρωση απαιτεί διαχείριση του πόνου, αντιμετώπιση ανεπιθύμητων ενεργειών και παροχή κατάλληλης διατροφικής και ψυχολογικής στήριξης.

Πιθανές παρενέργειες

• Πόνος ή φλεγμονή στη στοματική κοιλότητα
• Δυσκολίες στην κατάποση, μάσηση ή ομιλία
• Αναπνευστικά προβλήματα λόγω οιδήματος
• Αλλαγές στη γεύση
• Ξηροστομία ή βλάβη σιελογόνων αδένων
• Ακουστικά ή θυρεοειδικά προβλήματα
• Ερεθισμός του δέρματος στην περιοχή της ακτινοθεραπείας
• Πεπτικές διαταραχές (ναυτία, διάρροια)
• Κόπωση, τριχόπτωση
• Εξασθενημένο ανοσοποιητικό, αυξημένος κίνδυνος λοιμώξεων

Ορισμένες παρενέργειες παρέρχονται με τον χρόνο, όμως κάποιες μπορεί να είναι μακροχρόνιες.

• Η διατροφή ενδέχεται να απαιτεί προσαρμογή ή υποστήριξη μέσω ειδικής δίαιτας ή σίτισης με καθετήρα εάν η κατάποση δυσχεραίνεται.
• Η θεραπεία με λογοθεραπευτή συμβάλλει στην αποκατάσταση της ομιλίας και της κατάποσης.
• Η ψυχολογική υποστήριξη κρίνεται σημαντική για τη διαχείριση του άγχους ή της κατάθλιψης και η συμμετοχή σε ομάδες στήριξης προτείνεται.

Πρόληψη του καρκίνου στόματος

Σύμφωνα με την επιστημονική κοινότητα, ο καρκίνος του στόματος συσχετίζεται με μεταλλάξεις στο γενετικό υλικό των κυττάρων του στοματικού βλεννογόνου. Συγκεκριμένες συνήθειες και παράγοντες μπορούν να ενισχύσουν τον κίνδυνο εμφάνισης. Για τη μείωση της πιθανότητας εκδήλωσης συνιστώνται τα εξής μέτρα:

• Διασφάλιση εμβολιασμού έναντι του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV), καθώς κάποιες υποκατηγορίες του σχετίζονται με καρκίνο στόματος και φάρυγγα.
• Αποφυγή καπνίσματος και χρήσης προϊόντων καπνού. Όσοι καταναλώνουν αλκοόλ, να το κάνουν με μέτρο.
• Τήρηση ισορροπημένης διατροφής, με έμφαση στην επάρκεια φρούτων και λαχανικών, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος.
• Περιορισμός έκθεσης στον ήλιο: η παρατεταμένη ακτινοβολία αυξάνει την πιθανότητα καρκίνου στα χείλη. Ενδείκνυται η χρήση αντηλιακών με φίλτρα UV-A/B και κατάλληλη προστασία των χειλιών.