Νόσος Αλτσχάιμερ: Συμπτώματα και αίτια

Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι μια χρόνια εκφυλιστική πάθηση του εγκεφάλου που εξελίσσεται αργά και προκαλεί απώλεια μνήμης. Τα συμπτώματά της περιλαμβάνουν προβλήματα σκέψης, γλώσσας, αντίληψης και μνήμης, με αποτέλεσμα με την εξέλιξη της νόσου να μειώνεται σημαντικά η ικανότητα του ατόμου να ανταποκρίνεται στις καθημερινές του υποχρεώσεις. Η εμφάνιση της νόσου δεν σχετίζεται απαραίτητα με τα φυσιολογικά στάδια της γήρανσης, ωστόσο η πιθανότητα εκδήλωσής της αυξάνεται αισθητά καθώς μεγαλώνουμε. Η ενεργή κοινωνική ζωή, η τακτική συμμετοχή σε κοινωνικές, πνευματικές και σωματικές δραστηριότητες – όπως η ανάγνωση, τα επιτραπέζια παιχνίδια, τα εκπαιδευτικά προγράμματα τρίτης ηλικίας και άλλες ψυχαγωγικές ασχολίες – μπορούν να περιορίσουν τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου, αν και δεν επιτρέπουν πλήρη πρόληψη. Οι διαθέσιμες θεραπείες προσφέρουν προσωρινή βελτίωση των διαταραχών μνήμης και άλλων γνωστικών δυσκολιών.

Συμπτώματα

Τα συμπτώματα της νόσου Αλτσχάιμερ σταδιακά επιδεινώνονται, αφού πρόκειται για μια προοδευτική πάθηση. Από τα πρώτα σημάδια είναι η απώλεια της μνήμης. Οι ενδείξεις και τα συμπτώματα περιλαμβάνουν:

• Απώλεια μνήμης: Το άτομο δυσκολεύεται να θυμάται πληροφορίες ή να απομνημονεύει νέα γεγονότα, κάτι που οδηγεί σε επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις και συζητήσεις.
  • Συχνή απώλεια αντικειμένων
  • Επαναλαμβανόμενη υποβολή ίδιων ερωτήσεων ή συζήτηση για τα ίδια θέματα
  • Περιπλάνηση ή αποπροσανατολισμός
  • Λήθη σημαντικών γεγονότων ή ραντεβού
• Γνωστικές δυσκολίες: Υπάρχει δυσκολία στη λήψη αποφάσεων, στη διεκπεραίωση πολύπλοκων εργασιών και στη λογική σκέψη.
  • Δυσκολία στη διαχείριση χρημάτων ή στην πληρωμή λογαριασμών
  • Μειωμένη αντίληψη του κινδύνου ή έλλειψη κρίσης
  • Δυσκολία στην ολοκλήρωση δραστηριοτήτων με περισσότερα βήματα, όπως το ντύσιμο
  • Δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων
• Δυσκολία στην αναγνώριση: Το άτομο μπορεί να μη μπορεί να χρησιμοποιήσει καθημερινά εργαλεία ή να αναγνωρίσει πρόσωπα και αντικείμενα, χωρίς να έχει πρόβλημα όρασης.
• Ελλιπής αντιληπτική ικανότητα του χώρου: Εμφανίζονται δυσκολίες στην ισορροπία, αυξάνονται οι πτώσεις, τα αντικείμενα πέφτουν συχνά ή παρατηρείται δυσκολία στο συνδυασμό ρούχων με το σώμα.
• Δυσκολίες σε ομιλία, ανάγνωση ή γραφή: Παρατηρούνται προβλήματα στο να βρεθούν γνωστές λέξεις ή συχνά λάθη στην προφορική και γραπτή επικοινωνία.
• Αλλαγές προσωπικότητας ή συμπεριφοράς: Το άτομο μπορεί να εκδηλώσει τις παρακάτω αλλαγές:
  • Σταδιακή μείωση της ενσυναίσθησης
  • Αύξηση ευερεθιστότητας, οργής ή άγχους
  • Εμφάνιση εξαρτητικής, καταναγκαστικής ή ακατάλληλης συμπεριφοράς
  • Απώλεια ενδιαφέροντος ή κινητοποίησης για αγαπημένες δραστηριότητες

Πότε πρέπει να απευθυνθείτε σε γιατρό

Η απώλεια μνήμης και άλλα συμπτώματα άνοιας μπορεί να έχουν διάφορες αιτίες, εκ των οποίων αρκετές είναι ιάσιμες. Εάν εμφανίζετε ανησυχητικές μεταβολές στη μνήμη ή στη σκέψη, είναι σημαντικό να ζητήσετε ιατρική αξιολόγηση και διάγνωση. Αν ανησυχείτε για παρόμοια προβλήματα σε συγγενή ή φιλικό σας πρόσωπο, συζητήστε το με τον ίδιο και προτείνετε από κοινού επίσκεψη σε γιατρό.

Αιτίες

Η ακριβής αιτία της νόσου Αλτσχάιμερ παραμένει άγνωστη. Παθολογικές λειτουργίες πρωτεϊνών του εγκεφάλου διαταράσσουν την κανονική λειτουργία των νευρικών κυττάρων και προκαλούν αλυσιδωτές αντιδράσεις που οδηγούν σε βλάβη και θάνατο νευρώνων. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι πρόκειται για συνδυασμό γενετικών, διατροφικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που, με την πάροδο του χρόνου, βλάπτουν σταδιακά τον εγκέφαλο. Σε λιγότερο από 1% των περιπτώσεων, η νόσος σχετίζεται με συγκεκριμένες γονιδιακές μεταλλάξεις που σχεδόν πάντα οδηγούν με βεβαιότητα στην εμφάνισή της – ιδίως σε νεαρή ηλικία. Τυπικά, η ασθένεια ξεκινά σε πιο προχωρημένες ηλικίες εάν δεν υπάρχουν σπάνιες κληρονομικές μεταλλάξεις. Οι νευρώνες που επηρεάζονται αρχικά σχετίζονται κυρίως με τον έλεγχο και τη συγκράτηση της μνήμης, ενώ με την πρόοδο της νόσου εμφανίζεται προβλεπόμενη απώλεια και σε άλλα εγκεφαλικά τμήματα. Καθώς τα συμπτώματα εξελίσσονται, ο όγκος του εγκεφάλου μειώνεται αισθητά.

Παράγοντες κινδύνου

Η εμφάνιση της νόσου Αλτσχάιμερ πιστεύεται ότι οφείλεται σε αλληλεπίδραση κληρονομικών, περιβαλλοντικών, συμπεριφορικών παραγόντων και στις αλλοιώσεις του εγκεφάλου λόγω ηλικίας. Οι κυριότεροι παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν:

• Ηλικία: Τα άτομα άνω των 65 ετών έχουν σημαντικά αυξημένη πιθανότητα να αναπτύξουν τη νόσο σε σύγκριση με νεότερους ενήλικες. Η προχωρημένη ηλικία αποτελεί τον βασικότερο αναγνωρισμένο παράγοντα κινδύνου, χωρίς να είναι από μόνη της αιτία της νόσου.
• Οικογενειακό ιστορικό: Όταν υπάρχει ιστορικό της νόσου σε συγγενικά πρόσωπα, ο κίνδυνος εμφάνισης Αλτσχάιμερ αυξάνεται έως και επταπλάσια.
• Φύλο: Η νόσος επηρεάζει συχνότερα τις γυναίκες, οι οποίες αποτελούν σχεδόν τα δύο τρίτα όλων των διαγνωσμένων περιστατικών.
• Υπερβάλλον βάρος και παχυσαρκία: Μετά την ηλικία των 25 ετών, τα άτομα με υψηλό δείκτη μάζας σώματος ή με παχυσαρκία – ειδικά στην περιοχή της κοιλιάς – διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο για άνοια.
• Αρτηριακή υπέρταση: Η ανεξέλεγκτη υπέρταση στη μέση ηλικία συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης της νόσου Αλτσχάιμερ.
• Καρδιαγγειακά και εγκεφαλικά νοσήματα: Αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, σιωπηλοί εγκεφαλικοί εμφράκτες και αγγειακές παθήσεις, όπως η περιφερική αρτηριοπάθεια, αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο για άνοια και νόσο Αλτσχάιμερ.
• Υπερχοληστερολαιμία: Στη μέση ηλικία, τα υψηλά επίπεδα ολικής χοληστερόλης σχετίζονται με αυξημένη μελλοντικά πιθανότητα εκδήλωσης Αλτσχάιμερ ή άλλων μορφών άνοιας.
• Κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις: Η τραυματική κάκωση κεφαλής συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για εμφάνιση άνοιας ή Αλτσχάιμερ.
• Χρόνιο στρες: Καταστάσεις όπως η κατάθλιψη ή το παρατεταμένο στρες ενισχύουν τη συσσώρευση βήτα-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο, κάτι που ενδέχεται να επηρεάζει τους παθολογικούς μηχανισμούς της νόσου.
• Διαταραχές ύπνου: Προβλήματα με τον ύπνο και ακανόνιστα ωράρια σχετίζονται με έκπτωση της μνήμης και πρώιμα στάδια νόσου Αλτσχάιμερ.
• Καθιστική ζωή: Η έλλειψη φυσικής και νοητικής δραστηριότητας αυξάνει τις πιθανότητες εμφάνισης της νόσου.

Επιπλοκές

Παρακάτω παρατίθενται συχνές επιπλοκές που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ:

• Ήπια νοητική διαταραχή: Σε αρχικά στάδια, ένα άτομο μπορεί να διαγνωστεί με ήπιες γνωστικές διαταραχές, παρουσιάζοντας συχνά προβλήματα απομνημόνευσης αντικειμένων ή ραντεβού. Αυτή η κατάσταση μπορεί να αποτελεί πρώιμο στάδιο της νόσου, παρότι αρκετοί μπορούν να διατηρήσουν λειτουργική αυτονομία ή να μη νοσήσουν ποτέ από Αλτσχάιμερ.
• Πνευμονία: Δυσκολία στην κατάποση αυξάνει τον κίνδυνο αναρρόφησης, με αποτέλεσμα εμφάνιση πνευμονίας. Η λοίμωξη αυτή είναι μεταξύ των κύριων αιτιών θανάτου για όσους ζουν με Αλτσχάιμερ.
• Άλλες καταστάσεις: Εγκεφαλικά επεισόδια, λοιμώξεις, σύγχυση και συγκεκριμένα φάρμακα ενδέχεται να επιδεινώσουν τα συμπτώματα της νόσου.

Πρόληψη

Παρότι δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη θεραπεία ή αποτελεσματική πρόληψη της νόσου Αλτσχάιμερ, οι στρατηγικές που εστιάζουν σε έναν υγιεινό τρόπο ζωής θεωρούνται η καλύτερη άμυνα για τη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας:

• Η διακοπή του καπνίσματος δρα προστατευτικά τόσο άμεσα όσο και μακροπρόθεσμα.
• Η συστηματική σωματική άσκηση συμβάλλει στην πρόληψη διαβήτη, καρδιαγγειακών και αγγειακών νοσημάτων.
• Η συμμετοχή σε νοητικές ασκήσεις προάγει τη διαυγή σκέψη.
• Η κατανάλωση ισορροπημένης διατροφής πλούσιας σε φρούτα και λαχανικά ωφελεί τη γενική υγεία.
• Η ενεργή κοινωνική ζωή συνδέεται με καλύτερη υγεία συνολικά.

Διάγνωση και θεραπεία

Για τη διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ ή άλλων παθήσεων που προκαλούν παρόμοια συμπτώματα χρησιμοποιούνται τα παρακάτω μέσα:

• Ιατρικό ιστορικό: Ο γιατρός θα διερευνήσει τις τρέχουσες και παλαιότερες παθήσεις, τα λαμβανόμενα φάρμακα και τυχόν ιστορικό άνοιας ή άλλων νοητικών διαταραχών στην οικογένεια.
• Εργαστηριακές εξετάσεις: Αιματολογικός έλεγχος, μέτρηση βιταμινών, έλεγχος ηπατικής και νεφρικής λειτουργίας, ισοζύγιο ηλεκτρολυτών και εκτίμηση θυρεοειδούς συμβάλλουν στον αποκλεισμό άλλων αιτιών συμπτωμάτων.
• Νοητικά τεστ: Δοκιμασίες που αφορούν τη γλώσσα, την επίλυση προβλημάτων, τη συγκέντρωση, τη μνήμη και την προσοχή βοηθούν τόσο στη διάγνωση όσο και στην αξιολόγηση της πορείας της νόσου.
• Οσφυονωτιαία παρακέντηση: Η λήψη δείγματος εγκεφαλονωτιαίου υγρού μπορεί να αναζητήσει δείκτες όπως ταυ και αμυλοειδείς πρωτεΐνες που εντοπίζονται συχνά σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ.
• Αξονική τομογραφία: Απεικονιστικά ευρήματα όπως μείωση του εγκεφαλικού ιστού, διεύρυνση εγκεφαλικών εσοχών και ατροφία κοιλιών του εγκεφάλου ενδέχεται να διαπιστωθούν στα προχωρημένα στάδια.
• Μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου: Εκτός από την εγκεφαλική ατροφία, η εξέταση βοηθά στην ανίχνευση άλλων ανωμαλιών όπως εγκεφαλικά επεισόδια, όγκοι, υδροκεφαλία και παθήσεις με συμπτώματα που μοιάζουν με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
• Τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων: Αυτή η μέθοδος επισημαίνει ανώμαλη εγκεφαλική λειτουργία και συνεισφέρει στη διαφορική διάγνωση της νόσου έναντι άλλων μορφών άνοιας.

Θεραπεία

Αν και δεν υφίσταται θεραπεία, ορισμένες μέθοδοι προσφέρουν μείωση των συμπτωμάτων. Πολλοί ασθενείς μαθαίνουν τεχνικές και στρατηγικές που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και την διαχείριση των δυσκολιών τους.

• Φαρμακευτική αγωγή: Η κατηγορία των χολινεργικών παραγόντων μπορεί να προσφέρει προσωρινή βελτίωση των νοητικών συμπτωμάτων στα άτομα με ήπια έως μέτρια νόσο Αλτσχάιμερ, ενισχύοντας τα επίπεδα ακετυλοχολίνης ώστε να διευκολύνουν την επικοινωνία των νευρικών κυττάρων. Ταυτόχρονα, φαρμακευτική αντιμετώπιση διαταραχών όπως η αϋπνία, το άγχος και η κατάθλιψη μπορεί να προάγει και την ποιότητα ζωής, έστω και χωρίς να αλλάζει την πορεία της νόσου.
• Τροποποίηση του τρόπου ζωής: Οι πάσχοντες πρέπει να ενθαρρύνονται να διατηρούν κοινωνική επαφή, να ασκούνται τακτικά και να συμμετέχουν σε δραστηριότητες που διεγείρουν τη νοητική λειτουργία. Για ζητήματα ασφάλειας, απαιτείται συμβουλή ειδικού.
• Επιπρόσθετες παρεμβάσεις: Η προσαρμογή του περιβάλλοντος του ασθενούς μπορεί να αποτρέψει τη σύγχυση. Εγκατάσταση συστημάτων ειδοποίησης ή σαφής σήμανση των χώρων μειώνουν τους κινδύνους σε περιπτώσεις αποπροσανατολισμού.

Οδηγίες για φροντιστές: τι να κάνετε και τι να αποφύγετε

Η διαχείριση της καθημερινότητας όταν ένα αγαπημένο πρόσωπο διαγνωστεί με νόσο Αλτσχάιμερ συνοδεύεται συχνά από άγχος και πίεση. Οι φροντιστές χρειάζεται να είναι ενημερωμένοι για το ποιες συμπεριφορές διευκολύνουν και ποιες δυσχεραίνουν την πορεία της νόσου, αλλά και να αποκτήσουν τις δεξιότητες που θα τους επιτρέψουν να διαχειριστούν απαιτητικές καταστάσεις. Η προοδευτική έκπτωση της μνήμης και των γνωστικών λειτουργιών δυσχεραίνει την επικοινωνία και τις απλές καθημερινές δραστηριότητες για το άτομο, αυξάνοντας την ανάγκη για υποστήριξη όσο περνά ο χρόνος. Παρακάτω συνοψίζονται βασικές ενέργειες που συμβάλλουν στην αποτελεσματική φροντίδα και σε αυτές που πρέπει να αποφεύγονται.

• Διατηρήστε φιλικό και θετικό τόνο και γλώσσα του σώματος
• Επαναλάβετε οδηγίες ή φράσεις ακριβώς με τον ίδιο τρόπο
• Να είστε ευγενικοί και υπομονετικοί
• Εστιάστε πλήρως στην επικοινωνία όταν απευθύνεστε στο άτομο
• Χρησιμοποιήστε σύντομες και απλές προτάσεις, ιδανικά με έως επτά λέξεις

• Να μη μιλάτε στον ασθενή με δυνατή φωνή
• Να μην αγνοείτε το άτομο που πάσχει από Αλτσχάιμερ
• Αποφύγετε τις αντιπαραθέσεις, τη διόρθωση ή την αντίρρηση
• Μην εμπλέκεστε σε λογομαχίες
• Μην επισημαίνετε ότι το άτομο ξεχνά λεπτομέρειες ή γεγονότα