Πένθος και στάδια του πένθους

Οι απώλειες στη ζωή μπορεί να έχουν πολλές μορφές και δεν περιορίζονται μόνο στον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου. Μπορεί να βιωθούν έντονα συναισθήματα σε περιπτώσεις διαζυγίου, απομάκρυνσης φίλων ή αποχώρησης από το σπίτι που κάποιος έμενε για χρόνια. Θλίψη δημιουργείται επίσης σε καταστάσεις όπως η απώλεια εργασίας, οικονομικής ασφάλειας, υγείας ή ενός ονείρου που δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ. Μερικές φορές, οι άνθρωποι θρηνούν και για το τέλος της παιδικής ή νεανικής ηλικίας, τη μείωση της γονιμότητας ή μια σημαντική αλλαγή στη ζωή μετά από ασθένεια ή αναπηρία. Η θλίψη μπορεί να προκληθεί ακόμη και από την αίσθηση του τέλους της ίδιας της ζωής.

Τι προκαλεί τη θλίψη

Η απώλεια, είτε σοβαρή είτε μικρή, μπορεί να φέρει πληθώρα συναισθημάτων, ακόμα και όταν η κατάσταση δεν φαίνεται ιδιαίτερα σημαντική. Τα συναισθήματα αυτά αποτελούν φυσική αντίδραση σε μεγάλες αλλαγές στη ζωή. Κάθε άτομο θρηνεί με τον δικό του τρόπο, χωρίς να υπάρχει συγκεκριμένος ή ‘σωστός’ τρόπος διαχείρισης ή συγκεκριμένα συναισθήματα σε κάθε απώλεια.

Στάδια της θλίψης

Οι ψυχολογικές αντιδράσεις στην απώλεια συχνά χωρίζονται σε διάφορα στάδια. Τα στάδια αυτά δεν εμφανίζονται σε όλους με την ίδια σειρά και κάποιοι μπορεί να τα παραλείψουν ή να τα επαναβιώσουν. Το πιο γνωστό πενταμερές μοντέλο στάδιας αναλύει πως μπορεί να νιώθει κανείς σε περίοδο πένθους:

• Άρνηση: Συχνά το πρώτο συναίσθημα είναι η αδυναμία αποδοχής της πραγματικότητας, με το σοκ και τη μουδιασμένη διάθεση να λειτουργούν ως προσωρινή προστασία από τα έντονα συναισθήματα.
• Θυμός: Όταν η πραγματικότητα γίνεται αντιληπτή, γεννιέται συχνά αίσθημα αδικίας, αδυναμίας και απογοήτευσης που εκδηλώνεται ως θυμός. Αυτός μπορεί να απευθυνθεί προς άλλους, τις περιστάσεις ή ακόμη και προς το ίδιο το άτομο που χάθηκε.
• Διαπραγμάτευση: Σε αυτή τη φάση ακολουθούν σκέψεις του τύπου “αν είχα πράξει αλλιώς” ή “τι θα γινόταν αν…”. Υπάρχει μια διάθεση να διορθωθεί η κατάσταση ή να δοθεί ακόμη μία ευκαιρία.
• Κατάθλιψη: Το αίσθημα της απώλειας λαμβάνει μεγαλύτερες διαστάσεις, με εκδηλώσεις όπως κλάμα, έλλειψη ενέργειας, διαταραχή ύπνου ή όρεξης, ακόμα και δυσκολία στη διαχείριση της καθημερινότητας.
• Αποδοχή: Σταδιακά έρχεται η συμφιλίωση με τη νέα πραγματικότητα. Ο πόνος δεν εξαφανίζεται πλήρως, αλλά εμφανίζεται προσαρμογή και διάθεση να συνεχιστεί η ζωή.

Αυτά τα στάδια δεν ακολουθούν σταθερή αλληλουχία και δεν περνούν όλοι οι άνθρωποι από όλα ή με την ίδια σειρά. Μερικές φορές τα συναισθήματα επανέρχονται ή κάποια στάδια παραλείπονται εντελώς.

Πώς επηρεάζει η θλίψη το σώμα και τα συναισθήματα

Σωματικά συμπτώματα

Ο οργανισμός υπό το στρες της θλίψης επηρεάζεται έντονα και η σωματική υγεία συχνά δοκιμάζεται. Συνηθισμένα συμπτώματα είναι:

• Κόπωση και υπνηλία
• Πονοκέφαλοι
• Αίσθημα πόνου ή βάρους στο στήθος ή τον λαιμό
• Πεπτικές διαταραχές, ναυτία
• Πόνοι στις αρθρώσεις ή αδυναμία μυών
• Αλλαγές στην όρεξη – μείωση ή υπερφαγία
• Διαταραχές ύπνου – αϋπνία ή υπερβολικός ύπνος

Συναισθηματικά συμπτώματα

Η θλίψη δεν ακολουθεί ποτέ προκαθορισμένη πορεία. Τα συναισθήματα μεταβάλλονται απροσδόκητα σε όλο το χρονικό διάστημα μετά την απώλεια. Είναι δυνατό να βιώσει κάποιος αντιφατικές συναισθηματικές καταστάσεις, όπως λύπη, ενοχή, αλλά και ανακούφιση ή ακόμη και χαρά μπροστά σε ένα νέο ξεκίνημα. Είναι σημαντικό να γνωρίζει κανείς πως καμία αντίδραση δεν θεωρείται λανθασμένη ή αφύσικη.

• Μεικτά συναισθήματα όταν η λύπη συνοδεύεται από ανακούφιση
• Συγκρουσιακά συναισθήματα σε διαζύγιο ή όταν χάνεται ένα αγαπημένο πρόσωπο
• Ενοχή αν έρθει το αίσθημα ανακούφισης μετά από βαριά φροντίδα κάποιου ασθενούς
• Συνδυασμός θυμού, αδιαφορίας ή νοσταλγίας

Γιατί η θλίψη επιστρέφει ξαφνικά

Ακόμη και όταν ο πόνος φαίνεται να υποχωρεί, έντονες αναμνήσεις ή ερεθίσματα μπορεί να επαναφέρουν τα συναισθήματα θλίψης. Ένα τραγούδι, μία μυρωδιά, μια εικόνα ή μια επέτειος είναι αρκετά για να ξαναγεννηθεί η συναισθηματική φόρτιση. Τα φαινόμενα αυτά είναι πιο συχνά κατά τις πρώτες εβδομάδες ή μήνες, αλλά μπορεί να συμβούν οποιαδήποτε στιγμή μετέπειτα.

Διάρκεια της θλίψης

Δεν υπάρχει μία και μοναδική απάντηση στο ερώτημα της διάρκειας της θλίψης, καθώς η διαχείριση της απώλειας είναι υποκειμενική. Η ηλικία, η προσωπικότητα, οι σχέσεις και η υποστήριξη που λαμβάνει κάποιος επηρεάζουν την πορεία. Το είδος της απώλειας παίζει ρόλο, με τις αιφνίδιες απώλειες να βιώνονται συνήθως πιο βαθιά και παρατεταμένα σε σύγκριση με τον χωρισμό. Με το πέρασμα του χρόνου, τα συμπτώματα της θλίψης μειώνονται, τα δύσκολα συναισθήματα γίνονται πιο διαχειρίσιμα και ο άνθρωπος μπορεί να επανέλθει στον καθημερινό του ρυθμό σταδιακά.

Πώς να διαχειριστείτε τη θλίψη

• Δώστε χρόνο στον εαυτό σας. Παραδεχτείτε τα συναισθήματά σας και αποδεχτείτε ότι η ανάρρωση χρειάζεται υπομονή.
• Επικοινωνήστε με άλλους. Μην απομονώνεστε. Μιλήστε με κοντινά σας πρόσωπα και αφήστε τους να σας στηρίξουν.
• Φροντίστε τη φυσική σας κατάσταση. Η άσκηση, η υγιεινή διατροφή και η ξεκούραση βοηθούν στην αποκατάσταση της ενέργειας.
• Ασχοληθείτε με δραστηριότητες που αγαπάτε. Επανέλθετε σε χόμπι που στο παρελθόν σας έδιναν χαρά.
• Αναζητήστε υποστήριξη από σχετικές ομάδες. Το μοίρασμα της εμπειρίας με άλλους που περνούν τα ίδια μπορεί να φανεί ιδιαίτερα βοηθητικό.

Είναι σημαντικό να θυμάστε πως η προσωρινή ανακούφιση από το αλκοόλ, την υπερκατανάλωση φαγητού, τη χρήση φαρμάκων ή την υπερβολική εργασία δεν αποτελεί λύση, καθώς αυτοί οι τρόποι απλώς καταστέλλουν τα συναισθήματα και ενδέχεται να επιδεινώσουν μακροπρόθεσμα τα ψυχικά ή σωματικά προβλήματα.

Πότε χρειάζεται να ζητήσετε επαγγελματική βοήθεια

Αν ο θρήνος επιμένει και εμποδίζει την επιστροφή στην καθημερινότητα, είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε ψυχολόγο ή ειδικό σύμβουλο. Εξίσου απαραίτητο είναι να ζητήσετε υποστήριξη όταν τα συναισθηματικά βάρη επιμένουν για διάστημα μεγαλύτερο από έξι μήνες ή επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητά σας.

Πώς να στηρίξετε ανθρώπους που θρηνούν

• Δείξτε παρουσία – η φυσική παρουσία είναι μερικές φορές το σημαντικότερο. Ρωτήστε τι χρειάζεται το άτομο: αν θέλει να μιλήσει, να κάνει κάποια πρακτική δουλειά ή απλά να μείνετε μαζί σιωπηλοί.
• Υποστηρίξτε πρακτικά – προτείνετε να αναλάβετε μικροδουλειές, όπως μια βόλτα με το κατοικίδιο, να φέρετε έτοιμο φαγητό ή να αναλάβετε τα παιδιά για λίγο διάστημα.
• Ενθαρρύνετε το άτομο να εκφράζεται – δείξτε πως είναι θεμιτό να μιλάει για συναισθήματα και αναμνήσεις όταν αισθανθεί έτοιμο. Προσπαθήστε να ακούτε περισσότερο και να μιλάτε λιγότερο οι ίδιοι.
• Μην παραβλέπετε την απώλεια – αποφύγετε τις συγκρίσεις ή την υποτίμηση της εμπειρίας και μη χρησιμοποιείτε φράσεις που, όσο καλοπροαίρετες κι αν είναι, μπορεί να φανούν αδιάφορες. Το άτομο χρειάζεται να βιώσει τη θλίψη με τον δικό του τρόπο.

Βασικές γνώσεις για τη θλίψη

• Η θλίψη αποτελεί φυσιολογική αντίδραση του ανθρώπου στις απώλειες.
• Τα συναισθήματα εναλλάσσονται, επιστρέφουν και δεν ακολουθούν μία προβλέψιμη τροχιά.
• Κάθε άνθρωπος θρηνεί διαφορετικά – δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος να αισθάνεται κανείς.
• Η θλίψη μπορεί να προκαλέσει ποικίλα σωματικά και ψυχικά συμπτώματα.
• Η στήριξη και η βοήθεια, είτε από κοντινούς ανθρώπους είτε από ειδικούς, είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάρρωση μετά από σημαντικές απώλειες.
• Η καθημερινή ζωή μετά από μια μεγάλη απώλεια αλλάζει, αλλά με τον χρόνο μπορεί και πάλι να προσφέρει χαρά.