Πορφυρία: συμπτώματα, διάγνωση και θεραπεία

Η πορφυρία αποτελεί μια ομάδα σπάνιων γενετικών νοσημάτων που σχετίζονται με διαταραχές ενζύμων που συμμετέχουν στη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης. Οι διαφορετικοί τύποι της παρουσιάζουν ποικιλία συμπτωμάτων, επηρεάζοντας κυρίως το νευρικό σύστημα ή το δέρμα. Οι πρώτες ενδείξεις της νόσου συνήθως εμφανίζονται στην παιδική ηλικία, αν και ορισμένες μορφές παραμένουν αδιάγνωστες έως την ενήλικη ζωή.

Μορφές πορφυρίας που επηρεάζουν το δέρμα

Υπάρχουν διάφορες μορφές πορφυρίας που επιδρούν κυρίως στο δέρμα. Μία από τις συχνότερες είναι η ερυθροποιητική προτοπορφυρία (EPP), η οποία εκδηλώνεται συνήθως από μικρή ηλικία με αυξημένη φωτοευαισθησία – ακόμα και λίγα λεπτά ήπιου ήλιου αρκούν για να προκαλέσουν έντονο αίσθημα κνησμού ή καύσου. Τα συμπτώματα συχνά κορυφώνονται τις ζεστές περιόδους ή το καλοκαίρι και τις περισσότερες φορές αποδράμουν σε 12 με 24 ώρες χωρίς να αφήσουν σημάδια ή μεταβολή του χρώματος του δέρματος. Σε μερικούς ασθενείς όμως εμφανίζονται επιμένουσες πληγές που μπορεί να ουλοποιηθούν. Σπανιότερα, εντοπίζεται βλάβη στο ήπαρ, που ενδέχεται να επεκταθεί και στη χοληδόχο κύστη ή τους χοληφόρους αγωγούς.

Άλλη παρόμοια εκδοχή είναι η πορφυρία που συνδέεται με το χρωμόσωμα Χ (XLP), την οποία κάποιοι ειδικοί θεωρούν υποκατηγορία της EPP. Η βασική διαφορά έγκειται στην έντονη φωτοευαισθησία που προκαλεί έντονο κνησμό, κάψιμο και φαγούρα στο δέρμα, χωρίς να είναι συνηθισμένη η εμφάνιση φλυκταινών ή ουλών. Επειδή σχετίζεται με το χρωμόσωμα Χ, τα συμπτώματα στους άνδρες είναι συχνά βαρύτερα απ’ ό,τι στις γυναίκες, οι οποίες μπορεί να μην παρουσιάσουν καν εκδηλώσεις. Τα συμπτώματα εκδηλώνονται ταχύτατα ακόμα και μετά από έμμεση ή αντανακλώμενη ηλιακή ακτινοβολία. Σε σοβαρές μορφές μπορεί να υπάρξουν και ηπατικές επιπλοκές.

Η συγγενής ερυθροποιητική πορφυρία (CEP) είναι εξαιρετικά σπάνια και κάνει την εμφάνισή της από πολύ μικρή ηλικία με έντονη φωτοευαισθησία, πομφούς, ουλοποιήσεις, αυξημένη τριχοφυΐα, σκούρο χρώμα ούρων και σκούρα καστανά δόντια που φωσφορίζουν στο σκοτάδι. Με το χρόνο, σοβαρές δερματικές βλάβες μπορεί να οδηγήσουν σε απώλεια χόνδρινων τμημάτων των δακτύλων, των αυτιών ή της μύτης.

Αιτίες και μηχανισμός εμφάνισης της πορφυρίας

Κάθε μορφή της πορφυρίας συνδέεται με δυσλειτουργία κάποιου ενζύμου που απαιτείται για τη βιοσύνθεση του αίματος – μιας πρωτεΐνης που επιτρέπει στα ερυθρά αιμοσφαίρια να μεταφέρουν οξυγόνο. Η πλειονότητα της παραγωγής αυτού του συστατικού (περίπου 85%) πραγματοποιείται στον μυελό των οστών, ενώ το υπόλοιπο παράγεται στο ήπαρ. Η βιοσύνθεση περιλαμβάνει οκτώ διαφορετικά ένζυμα. Όταν διαταράσσεται κάποια φάση αυτής της αλυσίδας, συσσωρεύονται ενδιάμεσες ουσίες – οι πορφυρίνες ή οι πρόδρομοί τους – που ευθύνονται για τα συμπτώματα.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, υπεύθυνη είναι μια γονιδιακή μετάλλαξη που παρεμποδίζει τη λειτουργία ενός συγκεκριμένου ενζύμου. Για παράδειγμα, η EPP οφείλεται σε έλλειψη του ενζύμου φερροχελατάση, η CEP σε δυσλειτουργία της ουροπορφυρινογόνου ΙΙΙ συνθετάσης και η XLP σε ανεπάρκεια της δέλτα-αμινολεβουλινικού οξέος συνθετάσης-2 στα ερυθροκύτταρα. Η πορφυρία cutanea tarda (PCT) μπορεί να έχει γενετική βάση ή να πυροδοτηθεί από εξωτερικούς περιβαλλοντικούς παράγοντες και τρόπο ζωής.

Παράγοντες που μπορεί να επιδεινώσουν την πορφυρία

Η εκδήλωση κρίσεων μπορεί να προκληθεί από:

• Ορισμένα φάρμακα, όπως ορμονικά αντισυλληπτικά, σουλφοναμίδες, βαρβιτουρικά, αναισθητικά και αντιεπιληπτικά σκευάσματα
• Κατανάλωση αλκοόλ, ειδικά σε μεγάλες ποσότητες ή συχνή χρήση
• Κάπνισμα
• Έκθεση στον ήλιο
• Ανεπαρκή πρόσληψη υδατανθράκων (λόγω νηστείας, δίαιτας, ασθενειών ή χειρουργικών επεμβάσεων)
• Λοιμώξεις ή συνοδά νοσήματα
• Στρες
• Ορμονικές διακυμάνσεις στις γυναίκες

Η πορφυρία cutanea tarda συχνά οφείλεται σε επιβαρυντικούς παράγοντες όπως η συσσώρευση σιδήρου (αιμοχρωμάτωση) ή συγκεκριμένες ιογενείς λοιμώξεις.

Συμπτώματα πορφυρίας

Τα συμπτώματα ποικίλλουν ανάλογα με τον τύπο της νόσου. Ορισμένες μορφές επηρεάζουν το νευρικό σύστημα (οξείες πορφυρίες), ενώ κάποιες άλλες εκδηλώνονται κυρίως με δερματικά προβλήματα (δερματικές πορφυρίες).

Συμπτώματα οξείων μορφών

Όταν εκδηλωθεί οξεία κρίση, συνήθως εμφανίζονται:

• Έντονοι κοιλιακοί πόνοι
• Έμετοι, δυσκοιλιότητα
• Πόνοι στο στήθος, στην πλάτη, στα άκρα
• Μυϊκή αδυναμία, παράλυση, δύσπνοια
• Αυξημένος καρδιακός ρυθμός, υψηλή αρτηριακή πίεση
• Ούρα με σκούρο κόκκινο ή καφέ χρώμα
• Δυσκολία στην πλήρη κένωση της ουροδόχου κύστης
• Νευροψυχιατρικές διαταραχές – σύγχυση, άγχος, παραισθήσεις
• Σπασμοί

Σε όσους έχουν διαγνωστεί με πορφυρία variegata ή κληρονομική κοπροπορφυρία, μπορεί επίσης να εμφανιστούν φουσκάλες και πληγές στο δέρμα μετά από ηλιακή έκθεση.

Με την πάροδο του χρόνου, είναι πιθανό να αναπτυχθούν χρόνιες επιπλοκές όπως υπέρταση, βλάβη στα νεφρά ή το ήπαρ, κίρρωση ή ακόμη και καρκίνος του ήπατος.

Συμπτώματα δερματικών μορφών πορφυρίας

Στις δερματικές μορφές, κυριαρχούν φουσκάλες, έλκη, αύξηση της ευαισθησίας του δέρματος, ευκολία σε εκδορές ή αιμορραγίες ιδιαίτερα σε περιοχές που εκτίθενται απευθείας στην ηλιακή ακτινοβολία. Συνήθως προσβάλλονται το πρόσωπο, ο αυχένας, τα χέρια και οι πήχεις. Τα συμπτώματα δεν εκδηλώνονται πάντα αμέσως μετά την έκθεση στον ήλιο. Σε EPP και XLP, τα άτομα αντιλαμβάνονται σχεδόν άμεσα ότι η ηλιακή ακτινοβολία προκαλεί αίσθημα καύσου, κνησμού ή οίδημα και ερυθρότητα (χωρίς φουσκάλες). Σε ορισμένους, προοδευτικά αναπτύσσονται και ηπατικές διαταραχές.

Διαγνωστικές μέθοδοι πορφυρίας

Η διάγνωση της πορφυρίας είναι απαιτητική, επειδή τα συμπτώματά της μοιάζουν με πολλά άλλα νοσήματα. Ο γιατρός εξετάζει λεπτομερώς τα παράπονα του ασθενούς, το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό, πραγματοποιεί κλινική εξέταση και παραγγέλνει εργαστηριακές αναλύσεις. Συνήθως μετριούνται οι συγκεντρώσεις πορφυρινών και των πρόδρομών τους στο αίμα, στα ούρα ή στα κόπρανα. Εφόσον διαπιστωθούν παρεκκλίσεις, μπορούν να πραγματοποιηθούν γονιδιακοί έλεγχοι για τον προσδιορισμό της ακριβούς μορφής.

Εφόσον διαγνωστεί γονιδιακή διαταραχή, μπορεί να προταθούν γενετικές εξετάσεις και στους συγγενείς.

Τρόποι αντιμετώπισης της πορφυρίας

Θεραπεία οξέων κρίσεων

Κατά τη διάρκεια των οξέων επεισοδίων, συχνά χρειάζεται νοσηλεία. Ενδείκνυνται τα εξής:

• Ενδοφλέβια χορήγηση υγρών για διόρθωση ηλεκτρολυτικών διαταραχών
• Ενδεχομένως χορήγηση ημίνης ή διαλυμάτων αίμης (ενδοφλέβια) με στόχο την ελάττωση των τοξικών ενδιάμεσων προϊόντων
• Συμπληρώματα υδατανθράκων (γλυκόζη ή δεξτρόζη) για την υποστήριξη της ηπατικής αποτοξίνωσης
• Αναλγητικά για την αντιμετώπιση του πόνου
• Φάρμακα κατά της ναυτίας
• Ενέσεις γκιβοσιράνης (ειδικά για τη μείωση της συχνότητας και έντασης ορισμένων κρίσεων)
• Σκευάσματα που ρυθμίζουν την ισορροπία ηλεκτρολυτών (όπως τολβαπτάνη)
• Εφόσον απαιτείται, αντιεπιληπτικά ασφαλή για ασθενείς με πορφυρία

Σε σοβαρές περιπτώσεις, μπορεί να απαιτηθεί μακροχρόνια θεραπευτική αγωγή και αν τα συμπτώματα δεν ελέγχονται, ενδέχεται να εξεταστεί η μεταμόσχευση ήπατος ή, σπανιότερα, και νεφρών.

Θεραπευτική προσέγγιση για τις δερματικές μορφές

Πρωταρχικός στόχος είναι η αποφυγή της έκθεσης στον ήλιο και η προστασία του δέρματος από τις υπεριώδεις ακτίνες. Η αγωγή προσαρμόζεται ανάλογα με τον τύπο της πορφυρίας και την ένταση των συμπτωμάτων. Για ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα EPP ή XLP, χρησιμοποιείται η αφαμελανωτίδη για τη μείωση της φωτοευαισθησίας.

Ειδικά για την πορφυρία cutanea tarda μπορεί να απαιτηθούν:

• Τακτικές αφαιμάξεις για μείωση των επιπέδων σιδήρου ή χρήση παραγόντων δέσμευσης σιδήρου
• Μικρές δόσεις ανθελονοσιακών φαρμάκων (δύο φορές την εβδομάδα) για την απομάκρυνση πλεονάζουσων πορφυρινών από το ήπαρ
• Θεραπεία χρόνιων ιογενών λοιμώξεων, όταν υπάρχουν
• Αποφυγή κατανάλωσης αλκοόλ, καπνού ή άλλων επιβαρυντικών παραγόντων

Σε σπάνιες περιπτώσεις συγγενούς ερυθροποιητικής πορφυρίας, μπορεί να απαιτείται μεταμόσχευση μυελού των οστών ώστε να αντιμετωπιστεί αυτή η σοβαρή μορφή.

Διαχείριση και πολυεπιστημονική προσέγγιση

Η αποτελεσματική παρακολούθηση της χρόνιας πάθησης απαιτεί τη συνεργασία διαφόρων ειδικοτήτων, όπως αιματολόγων (ειδικών του αίματος), δερματολόγων, ηπατολόγων (ειδικών του ήπατος) και γενετικών συμβούλων.

Η ισορροπημένη διατροφή είναι αναγκαία για καλή ποιότητα ζωής. Η σωστή πρόσληψη υδατανθράκων και άλλων θρεπτικών συστατικών περιορίζει την πιθανότητα εξάρσεων, για τον λόγο αυτό συνιστάται η καθοδήγηση από διαιτολόγο.

Πρόληψη κρίσεων και επιπλοκών

Οι περισσότερες μορφές πορφυρίας κληρονομούνται, συνεπώς δεν είναι εφικτή η πλήρης πρόληψή τους. Ωστόσο, η πιθανότητα κρίσεων μειώνεται εάν παρακολουθείται προσεκτικά η κατάσταση και αποφεύγονται επιβαρυντικοί παράγοντες.

Η πορφυρία cutanea tarda προκύπτει συχνά μετά από έκθεση σε επιβλαβείς ουσίες ή περιβαλλοντικούς παράγοντες, οπότε είναι απαραίτητο να:

• Μην καταναλώνετε αλκοόλ
• Αποφεύγετε το κάπνισμα
• Απομακρύνεστε από φάρμακα που περιέχουν οιστρογόνα ή σίδηρο
• Αντιμετωπίζετε τυχόν χρόνιες λοιμώξεις
• Φροντίζετε να θεραπεύεται η αιμοχρωμάτωση εγκαίρως

Πιθανές επιπλοκές

Επιπλοκές οξέων μορφών

• Αφυδάτωση
• Διαταραχές στην αναπνοή
• Επιληπτικές κρίσεις
• Επίμονα αυξημένη αρτηριακή πίεση
• Χρόνιος πόνος
• Χρόνια νεφρική ή ηπατική ανεπάρκεια
• Καρκίνος του ήπατος

Επιπλοκές δερματικών μορφών πορφυρίας

• Λοιμώξεις σε πληγές ή φουσκάλες του δέρματος
• Μόνιμες μεταβολές ή δυσχρωμίες του δέρματος
• Ευθραυστότητα δέρματος
• Ουλές
• Αναιμία
• Νεφρικές ή ηπατικές διαταραχές

Πρόγνωση και καθημερινή ζωή με την πορφυρία

Η εξέλιξη της νόσου εξαρτάται από τον υποκείμενο τύπο. Οι οξείες μορφές έχουν ξαφνικά συμπτώματα που διαρκούν από λίγες ημέρες έως αρκετές εβδομάδες. Η αποκατάσταση της μυϊκής δύναμης ή η υποχώρηση των νευρολογικών προβλημάτων ενδέχεται να απαιτήσει χρόνο μετά από σοβαρές κρίσεις. Η πορφυρία είναι χρόνια νόσος και τα συμπτώματά της συχνά υποτροπιάζουν αν δεν αναγνωριστούν και αντιμετωπιστούν τα αίτια.

Η σωστά προσαρμοσμένη θεραπεία και η αποτελεσματική αποφυγή επιβαρυντικών παραγόντων συμβάλλουν στη μείωση της συχνότητας και της βαρύτητας των κρίσεων. Πολλοί ασθενείς μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τις διαφορές στα συμπτώματά τους και να διαμορφώνουν έναν τρόπο ζωής που επιτρέπει τον καλύτερο έλεγχο της νόσου. Κάθε περίπτωση είναι ξεχωριστή, με ένταση και συχνότητα εκδηλώσεων να διαφέρουν από άτομο σε άτομο.

Ψυχολογική υποστήριξη και καθημερινές συμβουλές

Η στήριξη από το οικογενειακό περιβάλλον και άτομα με παρόμοιες εμπειρίες είναι καθοριστική. Η ανοιχτή επικοινωνία με συγγενείς και φίλους βοηθά στη διαχείριση των περιόδων θεραπείας. Η ομάδα των υγειονομικών επαγγελματιών μπορεί να ενημερώσει για ομάδες στήριξης και εκπαιδευτικά προγράμματα για ασθενείς, με στόχο την καλύτερη διαχείριση των συμπτωμάτων και της καθημερινής ζωής.

Βασικές πληροφορίες

Η πορφυρία περιλαμβάνει διάφορα κληρονομικά νοσήματα που σχετίζονται με ανεπάρκεια ενζύμων απαραίτητων για τη σύνθεση της αίμης, η οποία είναι ζωτική για τη μεταφορά οξυγόνου. Η μερική σύνθεση αίμης οδηγεί σε συσσώρευση ουσιών (πορφυρινών ή πρόδρομών τους) που προκαλούν βλάβες στο νευρικό σύστημα και το δέρμα. Υπάρχουν οκτώ ή εννέα τύποι (ανάλογα με το σύστημα ταξινόμησης), με διαφορετικά συμπτώματα και θεραπευτική αντιμετώπιση κάθε μορφής. Η έγκαιρη και κατάλληλα προσαρμοσμένη θεραπεία συμβάλλει στην αποτροπή σοβαρών επιπλοκών και στη βελτίωση της καθημερινής υγείας.