Πώς επηρεάζει το TikTok τον εγκέφαλο και την ψυχική υγεία;

Έχεις συναντήσει τον όρο «εγκέφαλος TikTok»; Η έκφραση χρησιμοποιείται για να περιγράψει, με ενδεικτικό τρόπο, το πώς η πλατφόρμα των σύντομων βίντεο μπορεί να επηρεάζει τη γνωστική λειτουργία και τη συνολική πνευματική απόδοση. Παρότι δεν υπάρχουν ακόμη επαρκώς ολοκληρωμένες, μακροχρόνιες μελέτες που να παρακολουθούν το φαινόμενο σε βάθος χρόνου, έχουν ήδη παρουσιαστεί αρκετά στοιχεία ότι η εφαρμογή μπορεί να έχει αρνητικές επιδράσεις στους καθημερινούς χρήστες. Ιδιαίτερα ευάλωτη θεωρείται η ανάπτυξη του εγκεφάλου παιδιών και εφήβων, οι οποίοι, ειρωνικά, αποτελούν συχνά και τους πιο ένθερμους χρήστες της πλατφόρμας. Για αυτόν τον λόγο, το TikTok συχνά παρουσιάζεται ως η πιο προβληματική επιλογή ανάμεσα στα κοινωνικά δίκτυα.

Δραστική μείωση μνήμης και προσοχής

Η συνεχής ροή βίντεο διάρκειας 15–30 δευτερολέπτων μπορεί να συρρικνώσει το εύρος προσοχής με τρόπο που δύσκολα συγκρίνεται με άλλες μορφές μέσων. Το γεγονός ότι οι απλοί χρήστες περνούν στην εφαρμογή περισσότερες ώρες σε σχέση με τα παραδοσιακά κοινωνικά δίκτυα, ενισχύει ακόμη περισσότερο το πρόβλημα. Παράλληλα, επηρεάζεται αρνητικά η βραχυπρόθεσμη μνήμη και η ικανότητα συγκέντρωσης. Πολλοί συστηματικοί χρήστες αναφέρουν ότι δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν μεγαλύτερης διάρκειας βίντεο, πόσο μάλλον να διαβάσουν βιβλίο ή να ολοκληρώσουν σχολικές εργασίες. Το 50% των χρηστών δηλώνει ότι τα βίντεο με μεγαλύτερη διάρκεια τους προκαλούν άγχος. Η πλατφόρμα, βέβαια, είχε εισαγάγει ήδη από τις αρχές του 2022 δυνατότητα για βίντεο έως 10 λεπτά, με στόχο να διευρύνει τις επιλογές της στη διαφήμιση, όμως οι ειδικοί του μάρκετινγκ επισημαίνουν ότι το υπερβολικά σύντομο περιεχόμενο παραμένει το πιο ελκυστικό για το νεανικό κοινό. Έχει επίσης εκτιμηθεί ότι μέσα στο 2022 η «ιδανική» διάρκεια βίντεο στο TikTok μετακινείται στο εύρος των 21 έως 34 δευτερολέπτων. Σε σύγκριση με αυτή τη γρήγορη εμπειρία, άλλες κοινωνικές πλατφόρμες μπορεί να φαίνονται πιο «αργές» και λιγότερο ενδιαφέρουσες, καθώς εδώ νέο περιεχόμενο εμφανίζεται με ένα μόνο άγγιγμα του αντίχειρα.

Εθιστικός σχεδιασμός

Η δομή της ροής στο TikTok είναι σχεδιασμένη ώστε να ενισχύει τον εθισμό. Σε αντίθεση με το Facebook ή το Instagram, όπου συνήθως εμφανίζονται αναρτήσεις από άτομα ή brands που ήδη ακολουθεί ο χρήστης, η εφαρμογή των μικροβίντεο βασίζεται σε ατελείωτο σκρολάρισμα και σε προτάσεις που καθορίζονται από αλγόριθμους, προβάλλοντας ψυχαγωγικά βίντεο από πολλούς άγνωστους δημιουργούς. Ο αλγόριθμος ανακάλυψης περιεχομένου είναι ειδικά σχεδιασμένος και βελτιώνεται συνεχώς ώστε να ταιριάζει στις προτιμήσεις του χρήστη και να τον κρατά στην πλατφόρμα για όσο το δυνατόν περισσότερο. Με αυτή την έννοια, το TikTok λειτουργεί ως περιβάλλον που τροφοδοτεί τον κοινωνικό «βλεπτισμό». Έρευνα έχει δείξει ότι το περιεχόμενο που παράγεται από χρήστες είναι αυτό που δημιουργεί πιο έντονη εξάρτηση στους νέους, οι οποίοι συχνά χρησιμοποιούν την εφαρμογή για να «μπαίνουν» στις ζωές ανθρώπων που δεν γνωρίζουν. Η λειτουργία του TikTok συνδέεται και με την ψυχολογική αρχή της τυχαίας ενίσχυσης: η ατέρμονη ακολουθία βίντεο γίνεται από μόνη της εθιστική, επειδή ανά πάσα στιγμή υπάρχει προσδοκία ανταμοιβής (για παράδειγμα, ένα αστείο βίντεο που οδηγεί σε έκκριση ντοπαμίνης στον εγκέφαλο). Οι επαναλαμβανόμενες, γρήγορες «εκρήξεις» ντοπαμίνης είναι ένας λόγος που το TikTok συγκρίνεται με τον τζόγο, ενώ μελέτες υποστηρίζουν ότι η εξάρτηση με τον χρόνο συνδέεται με σταδιακή μείωση του εγκεφαλικού όγκου.

Ενίσχυση της πλήξης

Με έναν αλγόριθμο στραμμένο στην ψυχαγωγία και με συνεχή «εκπαίδευση» βάσει των επιλογών κάθε χρήστη, το TikTok μπορεί να μειώσει την αίσθηση πλήξης σχεδόν άμεσα. Αυτό όμως συνοδεύεται από συνέπειες: περιορίζεται η ικανότητα να βρει κανείς διασκέδαση χωρίς την εφαρμογή, κάτι που στη συνέχεια αυξάνει την εξάρτηση από αυτή. Σύμφωνα με μία μελέτη, η τάση παιδιών και εφήβων να νιώθουν πλήξη συνδέεται με μεγαλύτερη πρόσβαση σε τεχνολογίες, οι οποίες με τη σειρά τους ενισχύουν ακόμη περισσότερο την ψηφιακή εξάρτηση.