Σιδηροπενία

Η έλλειψη σιδήρου αποτελεί συχνή διατροφική διαταραχή και εμφανίζεται όταν ο οργανισμός δεν διαθέτει επαρκείς ποσότητες αυτού του απαραίτητου ιχνοστοιχείου. Ο σίδηρος είναι βασικός για την παραγωγή των ερυθρών αιμοσφαιρίων και συμμετέχει στη δημιουργία της αιμοσφαιρίνης. Η αιμοσφαιρίνη έχει ρόλο στη μεταφορά οξυγόνου, επομένως χαμηλά επίπεδα σιδήρου μπορεί να οδηγήσουν σε αναιμία. Η αναιμία λόγω έλλειψης σιδήρου συνδέεται συνήθως με αδυναμία και έντονη κόπωση, ενώ δύσπνοια και άλλες ενοχλήσεις μπορεί επίσης να εμφανιστούν ως συμπτώματα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, σχεδόν το 1/3 του πληθυσμού εμφανίζει αναιμία από έλλειψη σιδήρου. Στα νοσοκομεία των ΗΠΑ η διάγνωση καταγράφεται σε πάνω από το 50% των ασθενών. Οι γυναίκες επηρεάζονται συχνότερα, κυρίως λόγω εμμήνου ρύσεως και εγκυμοσύνης. Η τακτική παρακολούθηση των επιπέδων σιδήρου στο αίμα θεωρείται σημαντική, καθώς μπορεί να προλάβει σοβαρότερες επιπτώσεις στην υγεία.

Τι είναι η έλλειψη σιδήρου και η σημασία της για τον οργανισμό

Ο σίδηρος είναι ένα αναγκαίο μέταλλο που υποστηρίζει πλήθος λειτουργιών. Συμβάλλει στη σύνθεση ερυθρών αιμοσφαιρίων, στη μεταφορά οξυγόνου, στη λειτουργία του ανοσοποιητικού και στην παραγωγή ενέργειας. Η ακριβής γνώση των επιπέδων σιδήρου βοηθά στη διατήρηση της υγείας.

Οι λειτουργίες του σιδήρου στον οργανισμό

Ο σίδηρος συμμετέχει σε κρίσιμες διαδικασίες, όπως οι παρακάτω:

• Συνεισφέρει στην παραγωγή αιμοσφαιρίνης, η οποία μεταφέρει οξυγόνο στο αίμα.
• Υποστηρίζει φυσιολογικές γνωστικές λειτουργίες και τον μεταβολισμό της ενέργειας.
• Ενισχύει την άμυνα του οργανισμού και συμβάλλει στην προστασία από ασθένειες.
• Παίζει ρόλο στον σχηματισμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Ανάγκες σε σίδηρο ανά ηλικία και φύλο

Οι απαιτήσεις σε σίδηρο δεν είναι ίδιες για όλους και διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία και το φύλο. Μεγαλύτερη ανάγκη παρατηρείται συνήθως στις παρακάτω ομάδες:

• Έγκυες γυναίκες, ώστε να υποστηριχθεί τόσο η δική τους κατάσταση όσο και η ανάπτυξη του εμβρύου.
• Έφηβοι, λόγω της γρήγορης σωματικής ανάπτυξης.
• Βρέφη, ιδιαίτερα στους 4 έως 6 μήνες, όταν αυξάνεται η απαίτηση σε σίδηρο.

Ο ρόλος της αιμοσφαιρίνης στο αίμα

Η αιμοσφαιρίνη περιέχει σίδηρο και είναι υπεύθυνη για τη μεταφορά οξυγόνου μέσω του αίματος. Όταν η αιμοσφαιρίνη βρίσκεται σε κατάλληλα επίπεδα, ο οργανισμός λαμβάνει το οξυγόνο που χρειάζεται για παραγωγή ενέργειας και φυσιολογική λειτουργικότητα.

Κύριες αιτίες έλλειψης σιδήρου

Η έλλειψη σιδήρου μπορεί να προκύψει από πολλούς παράγοντες. Ενδέχεται να οφείλεται σε χαμηλή πρόσληψη σιδήρου από τη διατροφή, σε αυξημένες ανάγκες όπως στην εγκυμοσύνη ή σε μειωμένη απορρόφηση λόγω προβλημάτων υγείας, όπως κοιλιοκάκη ή ιστορικό χειρουργικής επέμβασης στο στομάχι. Επιπλέον, απώλεια αίματος, όπως σε έντονη εμμηνόρροια, αιμορραγία από το γαστρεντερικό ή συχνές αιμοδοσίες, μπορεί να οδηγήσει σε ανεπάρκεια. Χρόνιες παθήσεις, όπως νεφρικά νοσήματα ή καρκίνος, σχετίζονται επίσης με έλλειψη σιδήρου. Συχνά οι παράγοντες αυτοί συνυπάρχουν και επιδεινώνουν την κατάσταση.

• Χαμηλή πρόσληψη σιδήρου από τις τροφές
• Αυξημένες ανάγκες σε σίδηρο (π.χ. κατά την εγκυμοσύνη)
• Δυσκολία απορρόφησης σιδήρου (λόγω κοιλιοκάκης ή χειρουργικών επεμβάσεων στο στομάχι)
• Απώλεια αίματος (έντονη περίοδος, αιμορραγία από το πεπτικό, συχνή αιμοδοσία)
• Χρόνια νοσήματα (νεφρικές παθήσεις, καρκίνος)

Ο συνδυασμός αυτών των αιτιών μπορεί να προκαλέσει σημαντικό έλλειμμα σιδήρου. Η κατανόηση των αιτίων είναι απαραίτητη ώστε να μπορεί να επιλεγεί η κατάλληλη αντιμετώπιση.

Στάδια εξέλιξης της έλλειψης σιδήρου στον οργανισμό

Η έλλειψη σιδήρου είναι συχνό φαινόμενο διεθνώς και εξελίσσεται σε τρία στάδια. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία είναι απαραίτητες για να αποφευχθούν μακροχρόνιες επιπλοκές.

Πρώιμο στάδιο

Στο αρχικό στάδιο αρχίζουν να μειώνονται τα αποθέματα σιδήρου και παρατηρείται πτώση της φερριτίνης στον ορό. Συνήθως δεν υπάρχουν εμφανή συμπτώματα, όμως η μεταβολή μπορεί να εντοπιστεί μέσω εξετάσεων αίματος.

Μέτριο στάδιο

Σε αυτή τη φάση ο διαθέσιμος σίδηρος δεν επαρκεί και ο κορεσμός τρανσφερρίνης είναι χαμηλός. Μπορεί να εμφανιστούν τα πρώτα ενοχλήματα, όπως κόπωση και μειωμένη απόδοση.

Όψιμο στάδιο

Στο προχωρημένο στάδιο η αιμοσφαιρίνη πέφτει κάτω από τα φυσιολογικά όρια. Τα συμπτώματα γίνονται πιο ξεκάθαρα και μπορεί να περιλαμβάνουν δύσπνοια, ζάλη και διαταραχές ύπνου. Η διάγνωση και η θεραπεία σε σωστό χρόνο είναι σημαντικές, ενώ ειδικές εξετάσεις αίματος βοηθούν στην εκτίμηση της κατάστασης και στον θεραπευτικό σχεδιασμό.

Συχνότερα συμπτώματα αναιμίας

Η ανεπάρκεια σιδήρου μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορα σημεία, τα οποία συχνά δεν είναι εύκολο να αναγνωριστούν. Τα πιο συνηθισμένα είναι η κόπωση, η αδυναμία, η δύσπνοια, η ζάλη, η μειωμένη μνήμη και η δυσκολία συγκέντρωσης. Τα συμπτώματα αυτά μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την απόδοση στο σχολείο ή στην εργασία. Σε πιο βαριά αναιμία ενδέχεται να παρουσιαστούν διαταραχές καρδιακού ρυθμού, χαμηλότερη αρτηριακή πίεση, ωχρότητα, εύθραυστα νύχια και πόνος στη γλώσσα.

• Κόπωση και αίσθημα αδυναμίας
• Δύσπνοια και ζάλη
• Έκπτωση μνήμης και δυσκολία συγκέντρωσης
• Ταχυκαρδία και χαμηλή αρτηριακή πίεση
• Ωχρό δέρμα, εύθραυστα νύχια, επώδυνη γλώσσα

Τα σημάδια της αναιμίας μπορεί να είναι ήπια και μη ειδικά. Είναι χρήσιμο να παρακολουθείται η γενική κατάσταση και να ζητείται ιατρική εκτίμηση εγκαίρως. Οι τακτικές αιματολογικές εξετάσεις μπορούν να συμβάλουν στην έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση της αναιμίας που οφείλεται σε έλλειψη σιδήρου.

Ομάδες αυξημένου κινδύνου και πρόληψη

Ορισμένες ομάδες πληθυσμού εμφανίζουν συχνότερα έλλειψη σιδήρου. Στην εγκυμοσύνη, οι ανάγκες αυξάνονται λόγω μεγαλύτερου όγκου αίματος και απαιτήσεων του εμβρύου. Αναφέρεται ότι περίπου 40% των εγκύων παρουσιάζουν αναιμία, γι’ αυτό η επαρκής διατροφή και η χρήση συμπληρωμάτων όταν χρειάζεται θεωρούνται σημαντικές.

Έγκυες γυναίκες και ανάγκες σε σίδηρο

Κατά την εγκυμοσύνη η ζήτηση για σίδηρο αυξάνεται, επειδή απαιτείται για την παραγωγή αίματος και για την ανάπτυξη του εμβρύου. Στη Λιθουανία, η αναιμία αναφέρεται σε ποσοστό 25-30% των εγκύων. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό οι έγκυες να έχουν ισορροπημένη διατροφή και να λαμβάνουν συμπληρώματα σιδήρου όταν κρίνεται απαραίτητο.

Αθλητές και ισορροπία σιδήρου

Για τους αθλητές, και ιδιαίτερα όσους ασχολούνται με αθλήματα αντοχής, η ισορροπία σιδήρου έχει ιδιαίτερη σημασία. Λόγω αυξημένου όγκου αίματος και απωλειών σιδήρου μέσω της εφίδρωσης, μπορεί να χρειάζονται επιπλέον πρόσληψη. Η επάρκεια σιδήρου υποστηρίζει την αποτελεσματικότητα στην προπόνηση και στους αγώνες.

Χορτοφάγοι και vegans

Για χορτοφάγους και vegans μπορεί να είναι πιο δύσκολο να επιτευχθεί επαρκής πρόσληψη σιδήρου από φυτικές πηγές, καθώς δεν απορροφάται τόσο αποτελεσματικά όσο ο σίδηρος ζωικής προέλευσης. Έτσι, η πρόληψη της έλλειψης απαιτεί προσοχή, με χρήση συμπληρωμάτων όταν χρειάζεται και με κατάλληλους διατροφικούς συνδυασμούς που υποστηρίζουν την πρόσληψη σιδήρου. Συνολικά, η έλλειψη σιδήρου εμφανίζεται συχνότερα σε εγκύους, αθλητές και χορτοφάγους ή vegans, και για τις ομάδες αυτές είναι σημαντικό να εφαρμόζονται προληπτικά μέτρα, όπως επαρκής πρόσληψη μέσω διατροφής και, όταν απαιτείται, λήψη σκευασμάτων σιδήρου.

Η επίδραση της διατροφής στην απορρόφηση του σιδήρου

Η διατροφή παίζει καθοριστικό ρόλο στην απορρόφηση του σιδήρου. Ο αιμικός σίδηρος από κρέας, πουλερικά και ψάρια απορροφάται καλύτερα σε σχέση με τον μη αιμικό σίδηρο των φυτικών τροφών. Η βιταμίνη C ενισχύει την απορρόφηση του σιδήρου, γι’ αυτό συχνά προτείνεται να συνδυάζεται η πρόσληψη σιδήρου με χυμούς εσπεριδοειδών. Αντίθετα, προϊόντα όπως τσάι, καφές και τρόφιμα με ασβέστιο μπορεί να δυσκολέψουν την απορρόφηση. Επιπλέον, το φυτικό οξύ από όσπρια και δημητριακά μπορεί να μειώσει τη βιοδιαθεσιμότητα του σιδήρου. Για να ενισχυθεί η απορρόφηση, μπορούν να εφαρμοστούν τα παρακάτω:

• Επιλογή πηγών σιδήρου όπως κρέας, ψάρια και πουλερικά.
• Συνδυασμός σιδήρου με τρόφιμα που περιέχουν βιταμίνη C.
• Περιορισμός προϊόντων που ενδέχεται να μειώνουν την απορρόφηση σιδήρου, όπως τσάι, καφές και τρόφιμα με ασβέστιο.
• Μείωση της πρόσληψης φυτικού οξέος, με περιορισμό οσπρίων και δημητριακών.

Μέθοδοι διάγνωσης και εξετάσεις

Για να διαπιστωθεί αν υπάρχει έλλειψη σιδήρου, χρησιμοποιούνται διαφορετικές αιματολογικές εξετάσεις. Η γενική εξέταση αίματος μπορεί να δείξει μειωμένη αιμοσφαιρίνη, κάτι που μπορεί να αποτελεί ένδειξη αναιμίας. Η πιο ακριβής προσέγγιση για τον έλεγχο των αποθηκών σιδήρου θεωρείται η μέτρηση της φερριτίνης στον ορό.

Ερμηνεία εξετάσεων αίματος

Συμπληρωματικά, εξετάσεις που αφορούν τον σίδηρο, την τρανσφερρίνη και τον κορεσμό τρανσφερρίνης μπορούν να δώσουν περισσότερα στοιχεία. Όταν υπάρχει υποψία αιμορραγίας από το γαστρεντερικό, μπορεί να προταθεί κολονοσκόπηση ή ενδοσκόπηση. Σε σοβαρές περιπτώσεις ενδέχεται να απαιτηθεί βιοψία μυελού των οστών, η οποία αναφέρεται ως η μέθοδος αναφοράς για τη διάγνωση.

Πρόσθετες διαγνωστικές δοκιμές

• Ανάλυση ανόργανων στοιχείων ιστών, ως σταθερή μέθοδος εκτίμησης του σιδήρου στον οργανισμό.
• Διάγνωση βιοσυντονισμού, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον εντοπισμό περίσσειας ή έλλειψης σιδήρου.

Η συστηματική παρακολούθηση των επιπέδων σιδήρου είναι ιδιαίτερα σημαντική για άτομα υψηλού κινδύνου, όπως έγκυες γυναίκες, παιδιά και όσοι έχουν χρόνιες παθήσεις. Μόνο μια συνολική προσέγγιση στη διαχείριση της ισορροπίας σιδήρου μπορεί να στηρίξει τη διατήρηση της βέλτιστης υγείας.

Τρόποι αντιμετώπισης και χρήση σκευασμάτων

Η θεραπεία της έλλειψης σιδήρου καθορίζεται από τη βαρύτητα της κατάστασης και την αιτία της. Ήπια έως μέτρια αναιμία από έλλειψη σιδήρου αντιμετωπίζεται συνήθως με σκευάσματα σιδήρου από το στόμα. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να απαιτηθεί ενδοφλέβια χορήγηση σιδήρου ή ακόμη και μετάγγιση αίματος. Η αγωγή διαρκεί συνήθως αρκετούς μήνες έως ότου αναπληρωθούν τα αποθέματα σιδήρου. Παράλληλα, δεν αρκεί μόνο η χορήγηση σιδήρου, αλλά χρειάζεται και αντιμετώπιση της υποκείμενης αιτίας, όπως η διακοπή μιας αιμορραγίας ή η θεραπεία συνοδών νοσημάτων. Η ολοκληρωμένη προσέγγιση συμβάλλει στη μακροχρόνια διόρθωση της έλλειψης και στη μείωση της πιθανότητας υποτροπής.

• Συμπληρώματα σιδήρου, ως βασικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας.
• Ενδοφλέβια σκευάσματα, που μπορεί να χορηγηθούν σε βαριά αναιμία από έλλειψη σιδήρου.
• Η θεραπεία διαρκεί συνήθως 3 έως 4 μήνες μέχρι να αποκατασταθούν τα αποθέματα σιδήρου.

Παρότι η έλλειψη σιδήρου είναι συχνή, η λήψη σκευασμάτων πρέπει να γίνεται με ιατρική παρακολούθηση. Η ακατάλληλη χρήση μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες, γι’ αυτό είναι σημαντικό να τηρούνται οι οδηγίες του γιατρού.

Τύποι συμπληρωμάτων σιδήρου και αποτελεσματικότητα

Τα συμπληρώματα σιδήρου διατίθενται σε διαφορετικές μορφές, καθεμία με πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Τα σκευάσματα από το στόμα, όπως ο θειικός σίδηρος, χρησιμοποιούνται συχνά και έχουν χαμηλό κόστος. Είναι εύκολα διαθέσιμα, αλλά μπορεί να προκαλέσουν ενοχλήσεις, όπως δυσκοιλιότητα ή ναυτία. Συχνά προτείνεται να λαμβάνονται μαζί με τροφή ώστε να μειώνονται οι ανεπιθύμητες επιδράσεις.

Σκευάσματα από το στόμα

Η από του στόματος χορήγηση είναι η πιο συνηθισμένη επιλογή λόγω ευκολίας πρόσβασης. Ωστόσο, η απορρόφηση μπορεί να είναι μειωμένη, ειδικά όταν λαμβάνονται ταυτόχρονα με ασβέστιο ή άλλες ουσίες που περιορίζουν την απορρόφηση του σιδήρου. Είναι απαραίτητο να ακολουθούνται προσεκτικά οι οδηγίες χρήσης του κάθε σκευάσματος και να λαμβάνεται με τροφή όπου αυτό συνιστάται.

Ενδοφλέβια σκευάσματα

Η ενδοφλέβια χορήγηση εφαρμόζεται σε πιο σοβαρές μορφές αναιμίας. Το σκεύασμα περνά απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος και έτσι η δράση είναι ταχύτερη. Παρόλα αυτά υπάρχει κίνδυνος αλλεργικών αντιδράσεων, γι’ αυτό η χορήγηση πρέπει να γίνεται υπό στενή ιατρική επίβλεψη.