Τι είναι η αντίδραση μοσχεύματος κατά του ξενιστή (GVHD);

Μετά από μεταμόσχευση μπορεί να εμφανιστεί μια επιπλοκή γνωστή ως νόσος μοσχεύματος κατά του ξενιστή (GVHD). Τα συμπτώματα διαφέρουν ανάλογα με το ποια όργανα προσβάλλονται.

Κύρια συμπτώματα

Η αντίδραση των οργάνων στη GVHD ποικίλει. Συχνά, τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται στο δέρμα, το πεπτικό σύστημα ή το ήπαρ.

• Δερματικά συμπτώματα: Μπορεί να εμφανιστεί εξάνθημα που μοιάζει με έγκαυμα από τον ήλιο, συνήθως στα αυτιά, τον αυχένα, τους ώμους, τις παλάμες και τα πέλματα. Το εξάνθημα μπορεί να προκαλεί κνησμό ή πόνο, να επεκτείνεται, και σπανιότερα να εμφανίζονται φυσαλίδες.
• Πεπτικό σύστημα: Συχνές και αιφνίδιες διάρροιες, έντονοι κοιλιακοί πόνοι, ναυτία, έμετος ή πλήρης απώλεια όρεξης.
• Ενδείξεις ηπατικής βλάβης: Στις εξετάσεις αίματος ενδέχεται να διαπιστωθούν αυξημένες τιμές χολερυθρίνης ή ηπατικών ενζύμων και χαρακτηριστική κιτρινίλα στους σκληρούς των ματιών.

Η χρόνια μορφή της GVHD είναι πιο δύσκολη στη διαχείριση. Ενδέχεται να επηρεαστούν όχι μόνο τα κύρια αλλά και άλλα όργανα, με πιο έντονα και πολύπλοκα συμπτώματα.

• Πάχυνση και ξηρότητα του δέρματος, που μπορεί να επηρεάσει τα νύχια ή τα δερματικά σημεία των γεννητικών οργάνων
• Κοιλιακή διόγκωση, απώλεια βάρους λόγω κακής απορρόφησης θρεπτικών συστατικών
• Αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης και λιπιδίων στο αίμα, σημάδι μη αποτελεσματικής λειτουργίας του ήπατος
• Ξηροστομία, ευαισθησία στα τρόφιμα, παθήσεις ούλων
• Έντονη ξηρότητα ή αίσθημα «άμμου» στα μάτια, μείωση της όρασης
• Συνεχής ξηρός βήχας, αναπνευστική ανεπάρκεια
• Μυϊκοί πόνοι ή αίσθημα αδυναμίας, περιορισμένη κινητικότητα
• Πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή λόγω αλλοιώσεων (σε γυναικεία γεννητικά όργανα με προσβολή από GVHD)

Πώς τίθεται η διάγνωση

Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα τυπικά συμπτώματα σε συνδυασμό με την κλινική εξέταση αρκούν για τη διάγνωση. Όταν υπάρχει υποψία χρόνιας GVHD, απαιτούνται επιπλέον εξετάσεις, καθώς ορισμένες ενδείξεις (όπως δερματικά εξανθήματα ή έλκη στη στοματική κοιλότητα) μπορεί να προσομοιάζουν άλλες παθήσεις.

Η σοβαρότητα της νόσου εκτιμάται με βάση τον αριθμό και το βαθμό συμμετοχής των οργάνων. Τα δεδομένα δείχνουν ότι περίπου οι μισοί ασθενείς εμφανίζουν μέτρια GVHD, ενώ μικρότερο ποσοστό παρουσιάζει ήπια ή σοβαρή μορφή.

Συζήτηση με τον γιατρό

Για την καλύτερη παρακολούθηση και αντιμετώπιση της νόσου, είναι χρήσιμο να προετοιμάσετε τη συνάντησή σας με τον γιατρό. Μπορεί να σας απασχολούν θέματα όπως:

• Αν απαιτείται παρακολούθηση από διαφορετικές ιατρικές ειδικότητες, αναλόγως των οργάνων που έχουν προσβληθεί
• Η συχνότητα των επανεξετάσεων
• Η διάρκεια της νόσου σε τυπικές περιπτώσεις
• Η δυνατότητα συμμετοχής σε κλινικές μελέτες για νέα φάρμακα
• Ποια καινούργια ή επιδεινούμενα συμπτώματα είναι σημαντικό να αναφέρετε εγκαίρως
• Τι μπορείτε να κάνετε καθημερινά για να βελτιώσετε την ευεξία και την ποιότητά σας

Επιλογές θεραπείας

Η στρατηγική θεραπείας καθορίζεται από το είδος και τη βαρύτητα των συμπτωμάτων. Όταν η πορεία είναι ήπια, συχνά αρκεί παρακολούθηση της εξέλιξης. Για παράδειγμα, σε περίπτωση μεμονωμένου εξανθήματος στο δέρμα, ενδείκνυνται τοπικά στεροειδή σκευάσματα. Οι οφθαλμικές εκδηλώσεις αντιμετωπίζονται με κατάλληλες σταγόνες. Σε εκτεταμένα ή σοβαρά συμπτώματα χρησιμοποιούνται φάρμακα καταστολής της ανοσολογικής απόκρισης.

Ανοσοκατασταλτικά

• Κορτικοστεροειδή: Αποτελούν την πρώτη επιλογή. Σε οξεία μορφή συνιστάται συνήθως μεθυλπρεδνιζολόνη ενδοφλέβια για λίγες εβδομάδες, ενώ στη χρόνια μορφή χρησιμοποιείται πρεδνιζολόνη σε δισκία. Οι δόσεις μειώνονται εφόσον το επιτρέπουν οι περιστάσεις.
• Άλλα σκευάσματα που συχνά συνδυάζονται με στεροειδή: κυκλοσπορίνη, σιρόλιμους, τακρόλιμους.
• Εναλλακτικά φάρμακα: αζαθειοπρίνη, μυκοφαινολάτη μοφετίλη.

Συμπληρωματικές μέθοδοι θεραπείας

• Ανοσοτροποποιητικά φάρμακα που περιορίζουν τις φλεγμονώδεις πρωτεΐνες, όπως η θαλιδομίδη.
• Θεραπεία με φως (όπως η μεθοξαλένη) για την αντιμετώπιση δερματικών βλαβών.
• Αντινεοπλασματικά φάρμακα που επιβραδύνουν τον πολλαπλασιασμό των ανοσολογικών κυττάρων, μεταξύ άλλων ιμπρουτινίμπη, μεθοτρεξάτη, πεντοστατίνη, ρουξολιτινίμπη.
• Μονοκλωνικά αντισώματα, βιολογικά σκευάσματα που δρουν στοχευμένα σε πρωτεΐνες του ανοσοποιητικού: αλεμτουζουμάμπη, ετανερσέπτη, ινφλιξιμάμπη, ριτουξιμάμπη. Λόγω της ισχυρής καταστολής του ανοσοποιητικού, υπάρχουν περιορισμένα δεδομένα σχετικά με τη μακροχρόνια αποτελεσματικότητά τους.
• Εξωσωματική φωτοαφαίρεση: εφαρμόζεται όταν οι κλασικές θεραπείες δεν αποδίδουν. Τα λευκά αιμοσφαίρια απομονώνονται, υποβάλλονται σε υπεριώδη ακτινοβολία και επιστρέφουν στον οργανισμό.
• Νεότερα φάρμακα υπό μελέτη (όπως η βελουμοσουδίλη) που παρεμποδίζουν συγκεκριμένες παθολογικές οδούς της νόσου. Τα δεδομένα από δοκιμές δείχνουν ότι βοηθούν άτομα που δυσκολεύτηκαν να ανταποκριθούν στις διαθέσιμες θεραπείες.

Εκτός από τα κύρια θεραπευτικά μέσα, συχνά απαιτούνται συμπληρωματικές παρεμβάσεις, όπως διατροφή μέσω σωλήνα σε βαριά εντερική βλάβη και φάρμακα προστασίας της οστικής μάζας αν λαμβάνονται στεροειδή.

Αυτοβοήθεια

Οι ίδιοι οι ασθενείς έχουν ενεργό ρόλο στη φροντίδα της υγείας τους:

• Ελαχιστοποιείτε τον κίνδυνο λοιμώξεων με συχνό πλύσιμο χεριών και περιορισμένη επαφή με άτομα που νοσούν.
• Φροντίζετε το δέρμα με ενυδατικές κρέμες (σε συνεννόηση με τον γιατρό), χρησιμοποιώντας ήπια καθαριστικά και αποφεύγοντας το πολύ ζεστό νερό.
• Προστατεύετε τα μάτια με γυαλιά ηλίου και επισκέπτεστε τακτικά τον οφθαλμίατρο.
• Η στοματική υγιεινή είναι καθοριστική, διότι η ξηρότητα και οι ανοσολογικές διαταραχές αυξάνουν τον κίνδυνο για τερηδόνα και νόσους των ούλων. Συστήνεται επίσκεψη στον οδοντίατρο κάθε 3 μήνες.
• Η διατροφή ενδείκνυται να αξιολογείται σε συνεργασία με διαιτολόγο ώστε να διασφαλίζεται η λήψη όλων των απαραίτητων θρεπτικών ουσιών, ακόμη και αν υπάρχουν ναυτία ή διάρροιες.
• Η τακτική άσκηση ενισχύει το μυοσκελετικό σύστημα και βελτιώνει τον ύπνο. Συμβουλευτείτε φυσικοθεραπευτή σε περίπτωση κινητικών δυσκολιών ή για την έναρξη κατάλληλου προγράμματος.

Δεν πρέπει να αγνοούμε και την ψυχική ισορροπία:

• Η διαχείριση του άγχους με τεχνικές χαλάρωσης ή διαλογισμό είναι πολύτιμη.
• Η ενασχόληση με ευχάριστες δραστηριότητες, όπως η ακρόαση μουσικής, η παρακολούθηση ταινιών ή η αναζήτηση νέων ενδιαφερόντων, συμβάλλει στη βελτίωση της διάθεσης.

Εξέλιξη της νόσου και υποστηρικτικά μέτρα

Η καθημερινότητα με τη GVHD συχνά συνοδεύεται από προκλήσεις. Η θεραπευτική αγωγή διαρκεί συνήθως αρκετούς μήνες ή περισσότερο. Πέρα από τα σωματικά συμπτώματα, είναι πιθανό να υπάρξουν αλλαγές στη διάθεση, άγχος ή καταθλιπτικές τάσεις, οι οποίες βελτιώνονται σταδιακά με τη βελτίωση της υγείας.

Είναι σημαντικό να εκφράζονται τα συναισθήματα και να αναζητείται στήριξη, αν χρειάζεται. Η συνδρομή κοινωνικού λειτουργού, ψυχολόγου ή ψυχιάτρου μπορεί να αποδειχθεί ωφέλιμη.

Υποστήριξη και αλληλεγγύη

Η υποστήριξη από το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον, όπως και από το υγειονομικό προσωπικό, είναι καθοριστική. Επιπρόσθετη δύναμη βρίσκει κανείς μέσα από την επαφή με άτομα που έχουν παρόμοια εμπειρία, για παράδειγμα με τη συμμετοχή σε ομάδες αλληλοβοήθειας. Αυτές οι συλλογικότητες προσφέρουν χώρο ανταλλαγής εμπειριών και ανακουφίζουν το αίσθημα μοναξιάς που μπορεί να προκύψει στην πορεία της GVHD.