Τι είναι το biohacking;

Ο όρος «βιοχάκινγκ» καλύπτει ένα ευρύ φάσμα πρακτικών που σχετίζονται με την αυτοβελτίωση και αποσκοπούν στη βελτίωση της σωματικής ή ψυχικής υγείας. Συχνά πρόκειται για συστηματικές αλλαγές στον τρόπο ζωής, τη διατροφή ή τις καθημερινές συνήθειες, με στόχο την επίτευξη καλύτερης ευεξίας και υγείας.

Αυτό το φαινόμενο, γνωστό και ως ανθρωποβελτίωση, περιλαμβάνει τόσο ενέργειες για την ενίσχυση της εγκεφαλικής λειτουργίας όσο και τεχνικές για την ταχύτερη απώλεια βάρους. Ορισμένες από τις μεθόδους μπορούν εύκολα να εφαρμοστούν στο σπίτι, ενώ άλλες ενέχουν κινδύνους και μη προβλέψιμα αποτελέσματα.

Στη συνέχεια του άρθρου γίνεται αναλυτική παρουσίαση της ουσίας του βιοχάκινγκ, των βασικών τύπων του, των πρόσφατων ερευνών και των πιθανών κινδύνων. Παράλληλα, εξετάζεται η σύνδεση με αιματολογικές εξετάσεις, οι βιοτεχνολογικές εφαρμογές, το νομικό πλαίσιο και η δυνατότητα επιμήκυνσης της διάρκειας ζωής μέσω του βιοχάκινγκ.

Η έννοια του βιοχάκινγκ

Το βιοχάκινγκ αποτελεί μία μορφή αυτοβελτίωσης όπου το άτομο επιχειρεί να μεταβάλει συγκεκριμένες βιολογικές παραμέτρους με σκοπό να βελτιώσει τη φυσική του κατάσταση, τη δραστηριότητα ή την υγεία του.

Δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένο επιστημονικό κλάδο ή ακριβή ορισμό. Η λέξη χρησιμοποιείται ευρέως και αναφέρεται σε διάφορες πρακτικές που συχνά δεν είναι αυστηρά καθορισμένες.

Οι λόγοι που κάποιος επιλέγει το βιοχάκινγκ ποικίλουν, όπως:

• επιθυμία για διόρθωση αδυναμιών ή ελλείψεων

• ανάγκη για μεγαλύτερο έλεγχο της προσωπικής υγείας

• στόχος η παράταση του προσδόκιμου ζωής

Μια τεχνολογικά βασισμένη προσέγγιση του βιοχάκινγκ είναι η χρήση έξυπνων ρολογιών και συσκευών παρακολούθησης δραστηριότητας, τα οποία παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για την κατάσταση του οργανισμού. Μέσω της ανάλυσης αυτών των δεδομένων, τα άτομα επιχειρούν να ρυθμίσουν και να βελτιστοποιήσουν τη φυσική τους δραστηριότητα καθώς και άλλους τομείς της καθημερινότητας.

Παραδείγματα και εφαρμογές του βιοχάκινγκ

Ορισμένες πρακτικές που τώρα εντάσσονται στο βιοχάκινγκ, έχουν μακρά ιστορία στην καθημερινότητα των ανθρώπων.

Διακεκομμένη νηστεία

Πολλοί πολιτισμοί ακολουθούσαν νηστείες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Πρόσφατα, η διακεκομμένη νηστεία κερδίζει έδαφος σε όσους ενδιαφέρονται για τεχνικές αυτοβελτίωσης. Πιστεύεται συχνά ότι η νηστεία προσφέρει δυνατότητες βελτίωσης ή «επανεκκίνησης» του μεταβολισμού.

Σύγχρονες έρευνες υποδεικνύουν ότι η διακεκομμένη νηστεία βοηθά στη διαχείριση του σωματικού βάρους, στη μείωση του κινδύνου διαβήτη και στη βελτίωση της καρδιαγγειακής υγείας.

Νοοτροπικά

Μια ακόμη κατηγορία που συχνά εντάσσεται στο βιοχάκινγκ είναι τα νοοτροπικά, τα οποία είναι γνωστά και ως ενισχυτές εγκεφαλικής λειτουργίας. Αυτά μπορεί να είναι συμπληρώματα, δισκία, ροφήματα ή τρόφιμα που οι παραγωγοί τους υποστηρίζουν πως ενισχύουν τις γνωστικές ικανότητες.

Ανάμεσα στις συχνότερα χρησιμοποιούμενες ουσίες χωρίς ιατρική συνταγή περιλαμβάνονται η κρεατίνη και η καφεΐνη.

Φαρμακευτική αγωγή με συνταγή και κίνδυνοι

Υπάρχουν και νοοτροπικά που χορηγούνται με ιατρική συνταγή, δηλαδή φάρμακα με διεγερτική δράση που συστήνονται για συγκεκριμένες παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ ή διαταραχές ελλειμματικής προσοχής.

Μερικά παραδείγματα είναι:

• μεθυλφαινιδάτη (στη θεραπεία διαταραχών συγκέντρωσης)

• Adderall (χρήση και αυτή για διαταραχές ελλειμματικής προσοχής)

• μεμαντίνη (σε περιστατικά νόσου Αλτσχάιμερ)

Είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη ότι οι φαρμακευτικές ουσίες με συνταγή πρέπει να χορηγούνται αποκλειστικά σύμφωνα με ιατρικές οδηγίες. Κατάχρηση διεγερτικών μπορεί να επιφέρει σοβαρές παρενέργειες και να είναι επικίνδυνη.

Έρευνες δείχνουν ότι άτομα που κάνουν χρήση συνταγογραφημένων διεγερτικών χωρίς ιατρική επίβλεψη αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο για θέματα υγείας όπως:

• αυξημένο άγχος

• χρήση άλλων ψυχοδραστικών ουσιών

• συμπτώματα μετατραυματικού στρες

• προβλήματα στην απόδοση στις σπουδές

Φορητές τεχνολογικές συσκευές

Συσκευές που φοριούνται όπως έξυπνα ρολόγια, αξεσουάρ κεφαλής ή ειδικά βραχιόλια υγείας αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας. Χρησιμοποιούνται για:

• παρακολούθηση δεικτών υγείας και εφαρμογή προσαρμογών στον τρόπο ζωής βασισμένων στα δεδομένα

• επίτευξη αθλητικών και υγιεινών στόχων

• παρακολούθηση αλλαγών στον αναπαραγωγικό κύκλο

Ολοένα περισσότερες εταιρείες αναπτύσσουν το επόμενο επίπεδο των φορετών τεχνολογιών: εμφυτεύματα στο ανθρώπινο σώμα που συλλέγουν ακόμη πιο λεπτομερή στοιχεία για βιολογικές λειτουργίες, υγεία και φυσική κατάσταση.

Είδη βιοχάκινγκ

Το βιοχάκινγκ διακρίνεται σε διάφορες κατηγορίες, με κυριότερες τη βιολογία των πολιτών, τη διατροφογενετική και το κίνημα των grinders.

Βιολογία των πολιτών

Η πρακτική αυτή, γνωστή και ως «γκαράζ βιολογία», αφορά επιστήμονες ή ερευνητές που μοιράζονται πρακτικές αυτοβελτίωσης με άτομα χωρίς ειδική επιστημονική μόρφωση. Με τον τρόπο αυτό, περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να πειραματιστούν, έξω από αυστηρά ελεγχόμενα περιβάλλοντα.

Πολλοί θεωρούν τον χώρο ως μια ανοιχτή πρωτοβουλία που εναντιώνεται στην πανεπιστημιακή μονοπωλιακή γνώση, ενθαρρύνει την επιστημονική συμμετοχή πολιτών και την ευελιξία στην έρευνα.

Η βιολογία των πολιτών προσφέρει διεύρυνση της δημιουργικότητας, της ελευθερίας, της ποικιλομορφίας και της αυτοσχεδίασης. Περιλαμβάνει ποικιλία τομέων, όπως:

• μικροβιολογία

• διατροφή

• βιοϊατρική και συνθετική βιολογία

Διατροφογενετική

Σε αυτή την κατηγορία μελετάται η επίδραση της διατροφής στα γονίδια καθώς και η επίδραση των μοναδικών γενετικών χαρακτηριστικών στην αντίδραση του οργανισμού σε διαφορετικά τρόφιμα.

Επιστήμονες χρησιμοποιούν τη διατροφογενετική ώστε να εμβαθύνουν στη σχέση διατροφής και γενετικής, να εντοπίζουν παράγοντες κινδύνου για την υγεία και να προτείνουν νέες μεθόδους πρόληψης ή θεραπείας νοσημάτων.

Το άτομο μπορεί να αποστείλει δείγμα DNA σε εξειδικευμένο εργαστήριο, το οποίο θα αναλύσει τα γενετικά του χαρακτηριστικά. Με βάση τα αποτελέσματα, επαγγελματίες υγείας μπορούν να προτείνουν εξατομικευμένο διατροφικό πλάνο προσαρμόζοντας τα τρόφιμα, ειδικά σε περιπτώσεις κληρονομικής προδιάθεσης σε συγκεκριμένες ασθένειες.

Το κίνημα των grinders

Οι grinders είναι άτομα που θεωρούν εαυτούς πρωτοπόρους στον τομέα της ανθρωποβελτίωσης. Βασικό χαρακτηριστικό αυτής της μορφής βιοχάκινγκ αποτελεί η τοποθέτηση συσκευών κάτω από το δέρμα και διάφορες τεχνολογικές παρεμβάσεις στο σώμα.

Απόδοση και επιστημονική τεκμηρίωση του βιοχάκινγκ

Δεδομένου ότι ο τομέας του βιοχάκινγκ δεν υπόκειται αυστηρά σε ρυθμίσεις και συχνά εφαρμόζεται σε ατομικό επίπεδο, είναι δύσκολο να αξιολογηθεί με ακρίβεια η αποτελεσματικότητά του. Υπάρχουν μεγάλες διαδικτυακές κοινότητες που ανταλλάσσουν τα αποτελέσματα των πειραμάτων τους, ωστόσο η αξιοπιστία της πληροφορίας δεν είναι πάντα εγγυημένη.

Αξίζει να σημειωθεί πως ορισμένες επιστημονικές μελέτες παρέχουν συγκεκριμένα ευρήματα όσον αφορά στην αποτελεσματικότητα διαφόρων πρακτικών του βιοχάκινγκ.

Για παράδειγμα, πειράματα με ζώα στα οποία εφαρμόστηκε διατροφογενετική έδειξαν ότι η φρουκτόζη επηρεάζει βασικές διαδικασίες γονιδιακής ρύθμισης, με πιθανές συνέπειες στην ανάπτυξη λοιμώξεων και ασθενειών. Διαπιστώθηκε επίσης επίδραση της φρουκτόζης στα ακόλουθα:

• μεταβολισμό

• φλεγμονώδεις διεργασίες

• ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος

Τι μπορεί πράγματι να προσφέρει;

Βάσει μεθόδων τεκμηριωμένων από έρευνες, οι άνθρωποι μπορούν να βελτιώσουν την υγεία, την παραγωγικότητα ή τις γνωστικές λειτουργίες τους.

Διακεκομμένη νηστεία

Πρόκειται για ένα διατροφικό μοντέλο στο οποίο η κατανάλωση τροφής επιτρέπεται μόνο για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα της ημέρας, ενώ για το υπόλοιπο διάστημα γίνεται αποχή από τη λήψη τροφής. Ένα παράδειγμα είναι η λήψη γευμάτων μόνο σε διάστημα οκτώ ωρών, π.χ. από τις 12:00 έως τις 20:00, ενώ το υπόλοιπο διάστημα απέχει κανείς από τροφή.

Η διακεκομμένη νηστεία ενδέχεται να βοηθήσει στη:

• μείωση του σωματικού λίπους

• μείωση της αρτηριακής πίεσης

• επιβράδυνση του καρδιακού ρυθμού

• μείωση των φλεγμονών

• αύξηση της ανθεκτικότητας του οργανισμού σε καρδιακή καταπόνηση

• ενίσχυση της προστασίας απέναντι στον διαβήτη

Θεραπεία με κρύο νερό

Η εφαρμογή κρύου νερού γίνεται ολοένα και δημοφιλέστερη ως τάση στον χώρο της ευεξίας και του αθλητισμού. Η διαδικασία περιλαμβάνει εμβάπτιση σε νερό με θερμοκρασία συνήθως κάτω των 15°C, όπως η κολύμβηση σε ανοιχτά ύδατα ή χρήση παγοκολύμβησης.

Σύμφωνα με ανασκόπηση ερευνών του 2020, η έκθεση στο κρύο νερό μπορεί να έχει ευεργετική επίδραση στα εξής:

• καρδιαγγειακό σύστημα

• ανοσοποιητικό σύστημα

• ενδοκρινικός άξονας

• ψυχική υγεία

Παρ’ όλα αυτά, η αγωγή με κρύο νερό εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους, όπως:

• απότομες αντιδράσεις του οργανισμού στο ψύχος

• υποθερμία

• ξαφνικός θάνατος

Όσοι επιθυμούν να δοκιμάσουν τη μέθοδο θα πρέπει να ξεκινήσουν με σύντομες εμβαπτίσεις υπό την επίβλεψη ειδικού, αυξάνοντας σταδιακά τον χρόνο και την αντοχή στο κρύο.

Καφεΐνη

Η κατανάλωση καφεΐνης συμβάλλει στη διατήρηση της εγρήγορσης, στη βελτίωση της προσοχής και στην αύξηση της παραγωγικότητας.

Εντούτοις, συνιστάται μέτρο, καθώς η υπερβολική πρόσληψη ενδέχεται να προκαλέσει παρενέργειες, όπως υπέρταση, καούρες ή πονοκεφάλους.

Ποιοι κίνδυνοι ανακύπτουν;

Οι επιστημονικές μελέτες διεξάγονται συνήθως από επιστημονικές ομάδες που ακολουθούν ηθικούς κανόνες και διασφαλίζουν την ποιότητα των ερευνών. Αντίθετα, πολλοί που ασχολούνται με το βιοχάκινγκ λειτουργούν αυτόνομα χωρίς ανεξάρτητους ελέγχους ηθικής ή επίβλεψη, γεγονός που μπορεί να αποτελεί πηγή κινδύνων.

Ειδικοί σε θέματα βιοηθικής και ερευνητές εκφράζουν ανησυχίες λόγω της απουσίας ρυθμιστικού πλαισίου και έλλειψης υπευθυνότητας, παράγοντες που ενδέχεται να συντελέσουν σε μη ασφαλείς πρακτικές.

Τα μέτρα ασφαλείας μπορεί να τηρούνται ανεπαρκώς, με αποτέλεσμα την έκθεση σε επικίνδυνες χημικές ουσίες ή βιολογικά παρασκευάσματα, την ανυπαρξία προστατευτικού εξοπλισμού και αδυναμία αντιμετώπισης πιθανών περιστατικών, όπως η διαχείριση χυμένων χημικών. Συνέπεια αυτών μπορεί να είναι ο κίνδυνος μόλυνσης, δηλητηρίασης ή άλλων προβλημάτων υγείας.

Επιπρόσθετα, ο κίνδυνος αυξάνεται όταν ακολουθούνται συμβουλές προερχόμενες από ανεπίσημες πηγές όπως μπλογκ και κοινωνικά δίκτυα. Πριν εφαρμοστεί κάποια νέα μέθοδος διατροφής, ύπνου ή σωματικής δραστηριότητας, είναι απαραίτητη η συμβουλή γιατρού ή διατροφολόγου ώστε να διαπιστωθεί η ασφάλεια και η καταλληλότητά της για την προσωπική υγεία.

Βιοχάκινγκ και βιοτεχνολογία

Ο τομέας της βιοτεχνολογίας ενώνει τις επιστήμες της μηχανικής και της βιολογίας, αξιοποιώντας ζωντανά κύτταρα ή οργανισμούς για την παραγωγή προϊόντων ή παροχή υπηρεσιών. Για παράδειγμα, στην παρασκευή ψωμιού χρησιμοποιούνται ζωντανές μαγιές, κάτι που αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα βιοτεχνολογίας.

Οι λάτρεις του βιοχάκινγκ μπορεί να εφαρμόζουν τις γνώσεις της βιοτεχνολογίας στα πειράματά τους, έστω και αν οι δύο τομείς δεν ταυτίζονται απολύτως.

Νομικό πλαίσιο

Οι πρακτικές που στοχεύουν στη βελτίωση της υγείας ή της διατροφής σε ατομικό επίπεδο δεν παραβιάζουν συνήθως τη νομοθεσία. Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγεται η λήψη συμβουλών από ανεπαρκώς αξιόπιστες πηγές, καθώς μπορεί να είναι επικίνδυνες ή ακατάλληλες για την υγεία.

Στις περισσότερες χώρες, οι ατομικές προσπάθειες βιοχάκινγκ στο σπίτι δεν υπόκεινται σε συγκεκριμένους νομικούς περιορισμούς, ενώ συνολικά υπάρχει έλλειψη εποπτείας.

Σε ορισμένα κράτη, όπως η Γερμανία, απαιτούνται ειδικές άδειες για την υλοποίηση συγκεκριμένων βιοχάκ πειραμάτων. Πολλοί ερευνητικοί οργανισμοί εφαρμόζουν συστήματα αυτορρύθμισης, ιδίως σε αμφιλεγόμενες ερευνητικές δραστηριότητες.

Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες το βιοχάκινγκ απαγορεύεται από τη νομοθεσία. Αυτές περιλαμβάνουν:

• γενετική τροποποίηση φυτών μέσω αγροβακτηρίων, δραστηριότητα που ρυθμίζεται από γεωργικές αρχές

• καλλιέργεια βακτηρίων εδάφους, διότι το έδαφος ενδέχεται να περιέχει επικίνδυνα παθογόνα όπως βακτήρια που προκαλούν άνθρακα

Είναι εφικτή η παράταση της διάρκειας ζωής;

Υπάρχουν πολλοί τομείς του βιοχάκινγκ που αφορούν προσπάθειες επιβράδυνσης ή αναστροφής των επιδράσεων της γήρανσης.

Τα άτομα που ασχολούνται με τη διατροφογενετική συχνά επιλέγουν ισορροπημένη διατροφή, συμπληρώματα, σωματική δραστηριότητα και διαλογισμό για να βοηθήσουν στην αύξηση της βιολογικής τους ηλικίας. Παράλληλα, υπάρχουν σπανιότερες, πειραματικές πρακτικές όπως μεταγγίσεις αίματος, ανανέωση ωαρίων, κρυονική διατήρηση ή επεξεργασία γονιδίων.

Η ευρύτερη διαθεσιμότητα αυτών των πρακτικών εντείνει και τα ηθικά ερωτήματα σχετικά με την παράταση της νεότητας, τη διαφορά στη διαδικασία γήρανσης μεταξύ των φύλων και τις κοινωνικές ανισότητες ανάλογα με το ποιος έχει πρόσβαση στην τεχνολογία επιμήκυνσης ζωής και ποιος όχι.