Τύποι διπολικής διαταραχής και τα χαρακτηριστικά τους

Η διπολική διαταραχή συχνά θεωρείται μια πάθηση που αφορά κατά κύριο λόγο τους ενήλικες, ωστόσο μπορεί να εμφανιστεί και σε παιδιά. Τα συμπτώματα στην παιδική ηλικία εμφανίζουν αντιστοιχίες με αυτά των ενηλίκων και περιλαμβάνουν ευφορία, υπερκινητικότητα, απότομες μεταπτώσεις στη διάθεση, παρορμητικότητα ή απερίσκεπτη συμπεριφορά. Κατά τη διάρκεια επεισοδίων κατάθλιψης, τα παιδιά ενδέχεται να παρουσιάζονται θλιμμένα, ευερέθιστα, με χαμηλά επίπεδα ενέργειας, ενώ συχνά αναφέρουν σωματικές ενοχλήσεις όπως πονοκέφαλο ή πόνο στην κοιλιά.

Τα συμπτώματα της διπολικής διαταραχής στα παιδιά είναι πιθανό να συγχέονται με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας ή με προβλήματα συμπεριφοράς, γεγονός που μπορεί να δυσχεράνει τη σωστή διάγνωση.

Αιτίες της διπολικής διαταραχής

Δεν υπάρχει ένας αποκλειστικός παράγοντας που να προκαλεί τη διπολική διαταραχή. Συνήθως πρόκειται για συνδυασμό ποικίλων παραγόντων. Η κληρονομικότητα αποτελεί σημαντικό στοιχείο κινδύνου, αλλά και οι περιβαλλοντικές συνθήκες, καθώς και τραυματικές εμπειρίες κατά τα παιδικά χρόνια (όπως κακοποίηση ή απώλεια οικείου προσώπου) αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης της ασθένειας. Έντονες ψυχολογικές δοκιμασίες μπορούν να συμβάλουν τόσο στην έναρξη όσο και στην επιδείνωση των συμπτωμάτων.

Η χρήση ορισμένων φαρμάκων, η κατανάλωση αλκοόλ ή ψυχοδραστικών ουσιών ενδέχεται επίσης να επηρεάσουν τη διπολική διαταραχή. Για αυτόν τον λόγο απαιτείται ανοιχτή και ειλικρινής συζήτηση με τον γιατρό σχετικά με όλους τους πιθανούς κινδύνους.

Παράγοντες κινδύνου για τη διπολική διαταραχή

Η έναρξη της διπολικής διαταραχής εντοπίζεται συχνότερα στην εφηβεία ή τα πρώτα νεανικά χρόνια, αλλά σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να παρουσιαστεί και σε νεαρότερη ηλικία. Η ύπαρξη της διαταραχής σε μέλη της οικογένειας αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης αντίστοιχων δυσκολιών. Η συχνότητα εμφάνισης είναι παρόμοια μεταξύ ανδρών και γυναικών, ωστόσο στις γυναίκες παρατηρούνται ταχύτερες αλλά και περισσότερες εναλλαγές διάθεσης – τουλάχιστον τέσσερα εμφανή επεισόδια στη διάρκεια ενός έτους – ενώ βρίσκονται περισσότερο χρόνο σε καταθλιπτική κατάσταση συγκριτικά με τους άνδρες.

Για τις γυναίκες, η ασθένεια συχνά ξεκινά σε μεταγενέστερη ηλικία και συνοδεύεται περισσότερο από άλλα προβλήματα υγείας, όπως διαταραχές του θυρεοειδούς, ημικρανίες ή διαταραχές άγχους. Η εποχικότητα των μεταβολών στη διάθεση είναι επίσης πιο συχνή στις γυναίκες.

Πολλοί άνθρωποι με διπολική διαταραχή εμφανίζουν και ταυτόχρονες διαταραχές, όπως κατάχρηση αλκοόλ ή ψυχοδραστικών ουσιών, εποχική κατάθλιψη, μετατραυματικό στρες ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.

Διάγνωση της διπολικής διαταραχής

Όταν παρατηρούνται επίμονες διακυμάνσεις της διάθεσης ή αλλαγές στη συμπεριφορά, είναι απαραίτητο να αναζητηθεί συμβουλή από γιατρό ή ψυχίατρο. Στη διαδικασία της διάγνωσης, εξετάζεται αναλυτικά όλο το ιστορικό της πάθησης – οι διακυμάνσεις της διάθεσης, τα επίπεδα ενέργειας, οι αλλαγές στη συμπεριφορά, οι σκέψεις και οι συνήθειες ύπνου. Ο ειδικός μπορεί να συζητήσει με συγγενείς ή στενούς φίλους για πληρέστερη κατανόηση της εξέλιξης της κατάστασης.

Η διαδικασία διάγνωσης είναι πιο σύνθετη στα παιδιά και τους εφήβους, καθώς συχνά τα συμπτώματα συγχέονται με άλλες παθήσεις ή δυσκολίες συμπεριφοράς. Σε περιπτώσεις που υπάρχουν υποψίες για διπολική διαταραχή σε παιδί, απευθυνθείτε σε εξειδικευμένο επαγγελματία που έχει εμπειρία με την συγκεκριμένη νόσο στην παιδική ηλικία.

Θεραπεία της διπολικής διαταραχής

Η διπολική διαταραχή είναι μια χρόνια πάθηση που απαιτεί μακροχρόνια παρακολούθηση από ειδικούς. Σε ορισμένους ανθρώπους, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν περισσότερα από τέσσερα επεισόδια ετησίως ή συνυπάρχει κατάχρηση ουσιών, τα συμπτώματα μπορεί να είναι πιο έντονα. Όμως, με την κατάλληλη θεραπευτική προσέγγιση, είναι εφικτή σημαντική βελτίωση.

Η αποτελεσματική θεραπεία συνήθως συνδυάζει φαρμακευτική αγωγή, ψυχοθεραπεία, αλλαγές στον τρόπο ζωής και υποστηρικτικό περιβάλλον από το στενό οικογενειακό κύκλο. Αν και δεν υφίσταται πλήρης ίαση, η νόσος μπορεί να διαχειριστεί ώστε πολλοί άνθρωποι να διατηρούν οικογενειακή, επαγγελματική και κοινωνική δραστηριότητα.

Φαρμακευτική αγωγή

• Σταθεροποιητές διάθεσης, όπως καρβαμαζεπίνη, λαμοτριγίνη, παρασκευάσματα λιθίου ή βαλπροϊκό οξύ
• Αντιψυχωσικά φάρμακα (όπως ολανζαπίνη, κουετιαπίνη, λουρασιδόνη και άλλες δραστικές ουσίες)
• Αντικαταθλιπτικά
• Συνδυασμοί αντικαταθλιπτικών με σταθεροποιητές διάθεσης
• Καταπραϋντικά, αγχολυτικά ή υπναγωγά φάρμακα

Η επιλογή της κατάλληλης θεραπείας ενδέχεται να απαιτεί χρόνο, με τον γιατρό να προσαρμόζει το πλάνο μέχρι να εντοπιστεί η πιο αποδοτική λύση. Θεωρείται κρίσιμο να μην διακόπτεται η θεραπεία αυτόβουλα και κάθε τροποποίηση να γίνεται με τη σύμφωνη γνώμη ιατρού.

Η σημασία της ψυχοθεραπείας

• Θεραπεία διατήρησης προσωπικών και κοινωνικών ρυθμών (IPSRT): Η διατήρηση σταθερών συνηθειών καθημερινότητας (ύπνος, διατροφή, εργασία) βοηθά στην αποτροπή έντονων διακυμάνσεων των συμπτωμάτων
• Γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT): Επιτρέπει την αναγνώριση επιβλαβών συνηθειών, την αντικατάστασή τους με υγιέστερες πρακτικές, την εκμάθηση δεξιοτήτων διαχείρισης άγχους και την απομάκρυνση από καταστάσεις που επιτείνουν τα συμπτώματα
• Ψυχοεκπαίδευση: Η ενημέρωση για τη φύση της νόσου συμβάλλει τόσο στον ίδιο τον ασθενή όσο και στους οικείους του, ενισχύοντας την ορθή αντίδραση σε μελλοντικά κρίσιμα περιστατικά
• Οικογενειακή θεραπεία: Αυξάνει το επίπεδο κατανόησης για την ασθένεια στον στενό κύκλο, καθιστώντας πιο αποτελεσματικό το πλαίσιο υποστήριξης

Πρόσθετες μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις

• Ηλεκτροσπασμοθεραπεία (ECT): Σε ανθεκτικές περιπτώσεις, όπου άλλες μέθοδοι δεν προσφέρουν αποτέλεσμα, μπορεί να εφαρμοστεί με ελεγχόμενη χρήση ηλεκτρικών ρευμάτων. Πλέον η διαδικασία θεωρείται ασφαλέστερη και συστήνεται μόνο σε συγκεκριμένες ενδείξεις
• Βελονισμός: Έρευνες δείχνουν ότι ορισμένοι ασθενείς επωφελούνται από τον βελονισμό σχετικά με τα καταθλιπτικά συμπτώματα
• Χρήση βιταμινών ή άλλων συμπληρωμάτων: Τα δεδομένα για την αποτελεσματικότητά τους παραμένουν ασαφή, οπότε η λήψη συμπληρωμάτων πρέπει να συμφωνείται με τον γιατρό

Τροποποιήσεις στον τρόπο ζωής και καθημερινές πρακτικές

• Τακτική σωματική δραστηριότητα
• Σταθερό πρόγραμμα ύπνου και διατροφής
• Συστηματική παρακολούθηση και αναγνώριση της διάθεσης
• Συναισθηματική υποστήριξη από το περιβάλλον
• Καταγραφή των συμπτωμάτων σε σχετικό ημερολόγιο
• Εκμάθηση δεξιοτήτων διαχείρισης του στρες
• Συμμετοχή σε δραστηριότητες χωρίς βλαβερές συνήθειες
• Αποφυγή αλκοόλ και ψυχοδραστικών ουσιών

Ιδιαιτερότητες στη θεραπεία παιδιών

Ο γιατρός καταρτίζει εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο για κάθε παιδί, λαμβάνοντας υπόψη τα συμπτώματα και την αντίδραση στα φάρμακα. Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει συνήθως φαρμακευτική θεραπεία, ψυχολογική υποστήριξη, ενεργή συμμετοχή των γονέων και βοήθεια από το οικογενειακό περιβάλλον.

Ανάγκη για νοσηλεία

Σε σοβαρές περιπτώσεις όπου παρατηρούνται αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονίας ή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, μπορεί να απαιτείται προσωρινή νοσηλεία για την εξασφάλιση ασφάλειας και τη σταθεροποίηση της κατάστασης του ασθενούς.

Ζώντας με τη διπολική διαταραχή

Συμβουλές για την καθημερινότητα

• Παρακολουθείτε τακτικά τις μεταβολές στη διάθεσή σας για να εντοπίζετε έγκαιρα αλλαγές
• Εκπαιδευτείτε στην αναγνώριση παραγόντων επιδείνωσης (στρες, αϋπνία, μεταβολές στις συνθήκες ζωής)
• Διατηρείτε ένα σταθερό καθημερινό πρόγραμμα, δίνοντας έμφαση στην ποιότητα του ύπνου, την ισορροπημένη διατροφή και τη φυσική δραστηριότητα
• Προετοιμάστε πλάνο διαχείρισης κρίσεων σε περιόδους που νιώθετε καλά, πάντα σε συνεργασία με συγγενείς
• Επικοινωνείτε με άλλους που έχουν την ίδια διαταραχή – ομάδες υποστήριξης ή διαδικτυακές κοινότητες μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική βοήθεια
• Ενισχύστε το δίκτυο υποστήριξής σας μέσω οικογένειας, φίλων και συναδέλφων

Κοινωνικές προκαταλήψεις και στίγμα

Αρκετοί πάσχοντες από διπολική διαταραχή αντιμετωπίζουν προκαταλήψεις, διακρίσεις ή έλλειψη κατανόησης τόσο από την κοινωνία όσο και από το οικείο τους περιβάλλον ή ακόμη και από επαγγελματίες υγείας. Αυτή η κατάσταση ενδέχεται να ενισχύσει το άγχος, να δημιουργήσει δυσκολίες στο εργασιακό πλαίσιο και να πλήξει την αυτοεκτίμηση. Σημαντικό είναι να θυμάστε ότι η διπολική διαταραχή δεν αποτελεί προσωπικό υπαίτιο, αλλά μια χρόνια νόσο που μπορεί να τεθεί υπό έλεγχο.

Η φροντίδα για τα νεαρότερα άτομα είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αυτά συχνά βρίσκονται υπό κοινωνική πίεση, κάτι που μπορεί να επηρεάσει τη συμμόρφωση στη θεραπεία.

Η διπολική διαταραχή στην εγκυμοσύνη

Οι γυναίκες με διπολική διαταραχή διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρών συμπτωμάτων μετά τον τοκετό, τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν καταθλιπτικά ή μανιακά επεισόδια, ή ακόμη και συνδυασμό αυτών, συνήθως με έναρξη αμέσως μετά τη γέννηση του παιδιού. Η κληρονομικότητα ή το ιστορικό σοβαρών επιλόχειων ψυχικών προβλημάτων μπορεί να αυξήσει περαιτέρω τον κίνδυνο.

Κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης ή του θηλασμού, είναι σημαντικό να οργανώνεται προσεκτικά το θεραπευτικό πλάνο, αξιολογώντας τις συνέπειες της φαρμακευτικής αγωγής τόσο στη μητέρα όσο και στο βρέφος. Οι ορμονικές μεταβολές, η στέρηση ύπνου και τα νέα καθήκοντα επηρεάζουν την ψυχική υγεία, γι’ αυτό είναι σκόπιμο να συμβουλευτείτε εγκαίρως εξειδικευμένο γιατρό σχετικά με τα φάρμακα και να διασφαλίζεται σωστή ενημέρωση του οικογενειακού κύκλου.

Φροντίδα ατόμων με διπολική διαταραχή

• Η γνώση της φύσης της νόσου από συγγενείς, φροντιστές ή φίλους διευκολύνει την κατανόηση των αναγκών του ασθενούς και την προσαρμογή της υποστήριξης
• Διατηρήστε μια υποστηρικτική στάση, ενθαρρύνοντας την αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας
• Να είστε προσεκτικοί, υπομονετικοί και κατανοητικοί, καθώς η ανάρρωση συχνά απαιτεί περισσότερο χρόνο από όσο αναμένεται

Η σταθερή στήριξη των οικείων έχει καθοριστική σημασία στην καθημερινότητα του ασθενή και συμβάλλει στην αποφυγή ή καλύτερη αντιμετώπιση των επεισοδίων της νόσου.

Πιθανές επιπλοκές

Αυτοκαταστροφική συμπεριφορά

Ορισμένοι άνθρωποι με διπολική διαταραχή καταφεύγουν εκούσια σε αυτοτραυματισμό, χωρίς να αποσκοπούν στην αυτοκτονία. Η σχέση μεταξύ αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς και της νόσου δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως. Συνηθέστερα απαντάται σε άτομα με αυξημένη παρορμητικότητα ή που δεν σκέφτονται σε βάθος τις επιπτώσεις των πράξεών τους.

Κίνδυνος αυτοκτονίας

Η διπολική διαταραχή συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα αυτοκτονικού ιδεασμού ή συμπεριφοράς. Ενδείξεις που χρήζουν προσοχής περιλαμβάνουν:

• Παρατεταμένη κατάθλιψη (απώλεια ενδιαφέροντος για φαγητό, ύπνο ή δραστηριότητες)
• Κοινωνική απόσυρση και απομάκρυνση από το περιβάλλον
• Συζητήσεις σχετικά με την απελπισία ή το θάνατο
• Απερίσκεπτη ή παρορμητική συμπεριφορά
• Συχνότερες ατυχηματικές συμπεριφορές ή επικίνδυνες ενέργειες
• Κατάχρηση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών
• Εμμονή με θέματα θανάτου, ασθένειας ή άλλες δυσάρεστες σκέψεις
• Έντονη συγκινησιακή φόρτιση ή πλήρης συναισθηματική απάθεια
• Δωρεά προσωπικών αντικειμένων

Συνοπτικές παρατηρήσεις

Η διπολική διαταραχή μπορεί να ενισχύει το αίσθημα μοναξιάς, ωστόσο αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας ή αποτέλεσμα προσωπικής επιλογής, αλλά μια διαχρονική διαταραχή υγείας που, όπως πολλές άλλες, μπορεί να ρυθμιστεί. Όσο περισσότερο ενημερώνεστε για την πάθηση, τόσο πιο εύκολα παρακολουθείτε τα συμπτώματα και ακολουθείτε το θεραπευτικό πρόγραμμα. Οι ομάδες αυτοβοήθειας ή η υποστήριξη από άτομα με παρόμοιες εμπειρίες μπορούν να αποδειχθούν ανεκτίμητες.

Η συμμόρφωση στη θεραπεία και η σταθερή ενασχόληση με τη φροντίδα της ψυχικής υγείας οδηγούν συνήθως σε καλύτερη ποιότητα ζωής. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν συνυπάρχουν προβλήματα εξάρτησης, καθώς ενδέχεται να απαιτούνται πιο εξειδικευμένες παρεμβάσεις. Η μακροχρόνια και τακτική παρακολούθηση είναι συχνά πιο αποτελεσματική από την εκ των υστέρων αντιμετώπιση των επιπλοκών. Να θυμάστε: η προσωπική προσπάθεια και η κατάλληλη βοήθεια των ειδικών μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά στην επαναφορά της χαράς στη ζωή.