Βασιλικός της Αφρικής: χρήσεις, οφέλη και δοσολογία

Ο αφρικανικός βασιλικός (Ocimum gratissimum) είναι πολυετές φυτό με έντονο άρωμα, γνωστό και με άλλες ονομασίες όπως βασιλικός γαρύφαλλο, ανατολικός ινδικός βασιλικός και θάμνος βασιλικός. Η κύρια εξάπλωσή του εντοπίζεται στην Αφρική, τη Μαδαγασκάρη και την Νότια Ασία, ενώ παρόμοια είδη συναντώνται και σε άλλες περιοχές.

Προέλευση και βοτανικά χαρακτηριστικά

Ο αφρικανικός βασιλικός ανήκει στην οικογένεια Lamiaceae, η οποία περιλαμβάνει περίπου 4.000 φυτικά είδη σε παγκόσμια κλίμακα. Η γένος Ocimum αριθμεί περίπου 200 διαφορετικά είδη βασιλικού, με το O. gratissimum να ξεχωρίζει χάρη στην στιβαρή του μορφή, φτάνοντας έως και 1 μέτρο ύψος και αναπτύσσοντας πολυάριθμους διακλαδισμένους βλαστούς. Τα φύλλα του είναι μακρόστενα με αιχμηρό σχήμα και στις δύο άκρες, ενώ οι ταξιανθίες του είναι μακριές με απαλά λευκορόζ χρώματα.

Εκτός από τον αφρικανικό βασιλικό, στη γένος αυτή ταξινομούνται είδη όπως ο αρωματικός βασιλικός (O. basilicum), ο βασιλικός του Αμαζονίου (O. campechianum) και ο ιερός βασιλικός (O. tenuiflorum ή O. sanctum).

Παραδοσιακές χρήσεις

Το φυτό αυτό αξιοποιείται συνήθως ως καρύκευμα με τη μορφή αποξηραμένων φύλλων, αλλά και στη λαϊκή ιατρική. Στην Αφρική, τα φύλλα του βασιλικού χρησιμοποιούνται για την ανακούφιση πονοκεφάλων και πυρετού, ενώ τα αφεψήματα συνδέονται παραδοσιακά με τη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα. Σε ορισμένες περιοχές παρασκευάσματα του αφρικανικού βασιλικού έχουν εφαρμοστεί για την διευκόλυνση του τοκετού ή τη μείωση των πόνων του, ενώ έχει αναφερθεί και χρήση τους για πρόκληση αποβολής σε ορισμένες κοινωνίες.

Δραστικά συστατικά και χημική σύνθεση

Τα κύρια δραστικά συστατικά περιλαμβάνουν αιθέρια έλαια, αλκαλοειδή, γλυκοσίδια, τανίνες και άλλες φυτικές ενώσεις. Το αιθέριο έλαιο του βασιλικού περιέχει ουσίες όπως ευγενόλη, μεθυλοευγενόλη, καρβακρόλη, θυμόλη, λιναλοόλη, καμφορά και λιμονένιο. Η ακριβής σύσταση των χημικών αυτών στοιχείων εξαρτάται από το περιβάλλον και τον τόπο καλλιέργειας του φυτού.

Πιθανές ιδιότητες και εφαρμογές

Πειραματικές μελέτες σε εργαστηριακό ή ζωικό περιβάλλον δείχνουν ότι ο αφρικανικός βασιλικός εμφανίζει αντιμικροβιακή και αντιοξειδωτική δράση, μπορεί να μειώσει τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα και να περιορίσει την φλεγμονή. Ενδείξεις για θετική επίδραση στο καρδιαγγειακό σύστημα υπάρχουν σε προκλινικό στάδιο, όμως δεν έχουν επιβεβαιωθεί σε ανθρώπινες κλινικές δοκιμές.

• Αντιφλεγμονώδης δράση: Απομονωμένα εκχυλίσματα βασιλικού φαίνεται να περιορίζουν τους δείκτες φλεγμονής και να μειώνουν την αίσθηση του πόνου σε πειράματα με κύτταρα ή ζώα.
• Αντιμικροβιακές ιδιότητες: Σε εργαστηριακές δοκιμές καταγράφηκε δράση κατά συγκεκριμένων βακτηρίων και μυκήτων. Επιπλέον, η χρήση διαλύματος αφρικανικού βασιλικού για στοματικό ξέπλυμα έδειξε αποτελεσματικότητα αντίστοιχη των διαδεδομένων διαλυμάτων στην αντιμετώπιση της πλάκας και της ουλίτιδας.
• Έρευνες σε καρκινικά κύτταρα: Εργαστηριακές μελέτες έδειξαν ότι τα εκχυλίσματα του φυτού δύνανται να επηρεάσουν την ανάπτυξη ορισμένων καρκινικών κυττάρων.
• Καρδιαγγειακή λειτουργία: Σε ζωικά πειράματα, ο βασιλικός είχε αγγειοδιασταλτική δράση και συνέβαλε στη μείωση της αρτηριακής πίεσης.
• Ρύθμιση σακχάρου στο αίμα: Μελέτες σε επίμυες έδειξαν ότι τα εκχυλίσματα βασιλικού μειώνουν τα επίπεδα γλυκόζης αίματος, χωρίς όμως να έχει τεκμηριωθεί παρόμοια επίδραση σε ανθρώπους.
• Προστασία γαστρικού βλεννογόνου: Πειράματα σε επίμυες κατέδειξαν ότι τα εκχυλίσματα των φύλλων περιόρισαν την οξύτητα του στομάχου και απέτρεψαν την εμφάνιση ελκών.
• Απωθητική δράση έναντι εντόμων: Σκευάσματα βασιλικού αξιοποιούνται για την παρασκευή εντομοαπωθητικών και ενδέχεται να παρέχουν προστασία από συγκεκριμένα είδη κουνουπιών.

Χρήση και δοσολογία

Δεν υπάρχουν κλινικά δεδομένα που να καθορίζουν αποτελεσματική ή ασφαλή δοσολογία. Η πληροφόρηση για συγκεκριμένες δόσεις και στάνταρ μορφές παρασκευασμάτων είναι επί του παρόντος ανεπαρκής.

Προφυλάξεις για εγκύους και θηλάζουσες

Η κατανάλωση αφρικανικού βασιλικού κατά την εγκυμοσύνη και τη γαλουχία δεν συνιστάται. Τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία για την ασφάλειά του σε εγκύους και θηλάζουσες γυναίκες είναι περιορισμένα. Επίσης, υπάρχουν αναφορές για χρήση του με σκοπό την πρόκληση τοκετού ή αποβολής, γεγονός που επιβάλλει ιδιαίτερη προσοχή.

Πιθανές αλληλεπιδράσεις με φάρμακα

Δεν έχουν καταγραφεί εκτεταμένες αλληλεπιδράσεις με άλλα φαρμακευτικά σκευάσματα. Ωστόσο, ορισμένες εργαστηριακές μελέτες υποδεικνύουν ότι τα εκχυλίσματα βασιλικού ενδέχεται να επηρεάζουν τη δράση των ηπατικών ενζύμων και τον μεταβολισμό συγκεκριμένων φαρμάκων. Η ευγενόλη, μία βασική δραστική ουσία, μπορεί να έχει τοξικότητα όταν λαμβάνεται με ορισμένα φάρμακα, οπότε συνίσταται προσεκτική συμβουλή με επαγγελματία υγείας πριν από παράλληλη χρήση φαρμάκων.

Παρενέργειες

Δεν υπάρχουν τεκμηριωμένες σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες με συνηθισμένη χρήση του φυτού. Ωστόσο, είναι πιθανή η εκδήλωση ευαισθησίας ή αλλεργικής αντίδρασης σε άτομα με προδιάθεση, γι’ αυτό συνιστάται προοδευτική δοκιμή με μικρές ποσότητες σε ευαίσθητα άτομα.

Τοξικολογικά δεδομένα

Με τη χορήγηση αφρικανικού βασιλικού από το στόμα σε πειραματόζωα έχουν παρατηρηθεί διακυμάνσεις σε παραμέτρους αίματος όπως η συγκέντρωση αιμοσφαιρίνης ή ο αριθμός κυττάρων, αλλά παρόμοια δεδομένα δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς σε ανθρώπους. Το αιθέριο έλαιο του φυτού, σε δοκιμές με ποντίκια, φάνηκε αρκετά ασφαλές, καθώς ακόμα και σε μεγάλες εφάπαξ δόσεις δεν προκάλεσε σημαντικές τοξικές αντιδράσεις.

Επιστημονική ταξινόμηση

• Οικογένεια: Lamiaceae (χειλανθή φυτά)

Συναφή είδη

• Ocimum basilicum – αρωματικός βασιλικός
• Ocimum campechianum – βασιλικός του Αμαζονίου
• Ocimum canum – αφρικανική μέντα
• Ocimum sanctum/tenuiflorum – ιερός βασιλικός
• Ocimum suave
• Ocimum viride