Εγκεφαλικοί όγκοι: αιτίες, συμπτώματα και θεραπευτικές επιλογές

Οι όγκοι του εγκεφάλου αποτελούν μια πολύ ετερογενή ομάδα, καθώς έχουν καταγραφεί πάνω από 150 διαφορετικοί τύποι. Η ταξινόμησή τους γίνεται σύμφωνα με το είδος των κυττάρων από τα οποία προέρχονται, τα οποία εντοπίζονται στον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό, τα δύο βασικά μέρη του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Καλοήθεις όγκοι: ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους

Μερικοί εγκεφαλικοί όγκοι χαρακτηρίζονται από αργή ανάπτυξη και τείνουν να μην μετακινούνται σε άλλα μέρη του σώματος, παρόλα αυτά μπορούν να δημιουργήσουν προβλήματα υγείας ασκώντας πίεση στους γύρω ιστούς ή επηρεάζοντας κρίσιμες λειτουργίες του εγκεφάλου. Οι πιο συχνοί καλοήθεις όγκοι είναι:

• Μηνιγγιώματα: Αποτελούν περίπου το 10–15% όλων των όγκων του εγκεφάλου. Κατά κανόνα είναι καλοήθεις και προέρχονται από τις μήνιγγες, δηλαδή τις μεμβράνες που περιβάλλουν τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Εάν αυξηθούν πολύ, μπορεί να πιέσουν τις δομές του εγκεφάλου, τα νεύρα ή και τα οστά, αλλάζοντας ακόμη και το σχήμα του κρανίου.
• Σβαννώματα: Προκύπτουν από τα κύτταρα του περιβλήματος των νεύρων, εντοπίζονται συχνότερα γύρω από το όγδοο κρανιακό νεύρο που ενώνει το αυτί με τον εγκέφαλο και προκαλούν συμπτώματα που σχετίζονται με την ακοή ή την ισορροπία.
• Αδενώματα της υπόφυσης: Αντιστοιχούν στο 13% περίπου των όγκων εγκεφάλου, αναπτύσσονται στην υπόφυση, έναν αδένα που ρυθμίζει την παραγωγή ορμονών και βρίσκεται βαθιά στον εγκέφαλο. Είναι συχνότερα στους ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας και σπανιότερα στα παιδιά και τυπικά παρουσιάζουν αργή ανάπτυξη χωρίς να επεκτείνονται σε άλλους ιστούς.
• Χορδώματα: Σπάνιοι όγκοι με βραδεία εξέλιξη, παρουσιάζονται στη βάση του κρανίου ή στη χαμηλότερη περιοχή της σπονδυλικής στήλης. Αν και ως επί το πλείστον είναι καλοήθεις, ενδέχεται να προσβάλουν παρακείμενα οστά ή να προκαλέσουν συσσώρευση υγρού στον εγκέφαλο.
• Κρανιοφαρυγγιώματα: Καλοήθης όγκος που συνήθως σχηματίζεται στη βάση του εγκεφάλου, κοντά στα οπτικά νεύρα και τον υποθάλαμο. Η εμφάνιση αυτού του όγκου σχετίζεται με εναπομείναντα κύτταρα από την εμβρυϊκή περίοδο. Είναι πιο συχνοί σε άτομα ηλικίας 50–60 ετών, αλλά εντοπίζονται και σε παιδιά.

Κακοήθεις όγκοι: βασικά χαρακτηριστικά

Οι περισσότερες κακοήθεις μορφές όγκων του εγκεφάλου ανήκουν στην κατηγορία των γλοιών. Αυτοί προκύπτουν από γλοιακά κύτταρα που στηρίζουν δομικά τα νεύρα στον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Οι κακοήθεις όγκοι διακρίνονται για τον ταχύ ρυθμό ανάπτυξης και τη δυνατότητα επέκτασης.

• Αστροκυττώματα: Σχεδόν το 50% των πρωτοπαθών όγκων εγκεφάλου και νωτιαίου μυελού αποτελούνται από αστροκυττώματα. Μπορούν να εμφανιστούν σε διάφορα τμήματα του εγκεφάλου, κυρίως όμως στα ημισφαίρια. Οι όγκοι αυτοί είναι πιο επιθετικοί στους ενήλικες, ενώ στα παιδιά τείνουν να έχουν χαμηλότερη κακοήθεια.
• Επενδυμώματα: Έχουν ποσοστό εμφάνισης 2–3%, ενδέχεται να προκαλέσουν απόφραξη της κυκλοφορίας του εγκεφαλονωτιαίου υγρού, να οδηγήσουν σε υδροκέφαλο ή να εξαπλωθούν στον νωτιαίο μυελό.
• Μεντουλοβλαστώματα: Κυρίως εμφανίζονται σε παιδιά, δημιουργούνται στο οπίσθιο μέρος του εγκεφάλου που ελέγχει τον συντονισμό των κινήσεων. Αυτοί οι όγκοι τείνουν να είναι υψηλής κακοήθειας αλλά ανταποκρίνονται αρκετά καλά σε ακτινοβολία και χημειοθεραπεία.
• Ολιγοδενδρογλοιώματα: Προέρχονται από κύτταρα που παράγουν μυελίνη, το προστατευτικό περίβλημα των νεύρων. Συχνότερα διαγιγνώσκονται σε άτομα ηλικίας 20–40 ετών, ελαφρώς πιο συχνά στους άνδρες.

Ταξινόμηση όγκων ανάλογα με το βαθμό επιθετικότητας

Η κατάταξη των όγκων του εγκεφάλου γίνεται σε τέσσερις ομάδες, ανάλογα με τη μορφολογία των κυττάρων τους και τον ρυθμό ανάπτυξης:

• 1ος βαθμός: Τα κύτταρα μοιάζουν πολύ με τα φυσιολογικά και ο όγκος αυξάνεται εξαιρετικά αργά.
• 2ος βαθμός: Παρατηρούνται ήπιες κυτταρικές αλλοιώσεις· ο όγκος αναπτύσσεται αργά αλλά ενδέχεται να εισβάλλει τους παρακείμενους ιστούς.
• 3ος βαθμός: Τα κύτταρα έχουν έντονα αλλοιωμένη δομή, αναπτύσσονται γρήγορα, με τάση διασποράς σε διάφορα τμήματα του εγκεφάλου ή και του νωτιαίου μυελού.
• 4ος βαθμός: Οι λιγότερο διαφοροποιημένοι, πιο επιθετικοί, εμφανίζουν ταχεία ανάπτυξη και συχνά υποτροπιάζουν μετά από θεραπευτική παρέμβαση.

Συμπτώματα εγκεφαλικών όγκων

Τα κλινικά χαρακτηριστικά ενός όγκου στον εγκέφαλο εξαρτώνται από τη θέση του, τη μορφή του και το πόσο γρήγορα μεγαλώνει. Κάποια συμπτώματα μπορεί να είναι αφανή για μεγάλο διάστημα, ενώ άλλα αναπτύσσονται ξαφνικά εφόσον ο όγκος αποδιοργανώσει τους γύρω ιστούς λόγω αύξησης του μεγέθους του.

• Πονοκέφαλοι, που επιδεινώνονται ιδιαίτερα τα πρωινά ή προκαλούν αφύπνιση τη νύχτα
• Επιληπτικοί σπασμοί, χωρίς προηγούμενο ιστορικό
• Δυσκολίες στην ομιλία ή στη διατύπωση σκέψης
• Μεταβολές στη συμπεριφορά ή στην ψυχολογία
• Αδυναμία ή διαταραχές κίνησης στη μία πλευρά του σώματος
• Ζάλη, αστάθεια
• Αλλαγές στην όραση, την ακοή ή βούισμα στα αυτιά
• Μούδιασμα ή αίσθημα μυρμηγκιάσματος στο πρόσωπο
• Ναυτία, εμετοί ή δυσκολία στη κατάποση
• Σύγχυση, προσανατολιστική διαταραχή

Παρόμοια συμπτώματα ενδέχεται να οφείλονται και σε άλλες παθήσεις, γι’ αυτό είναι σημαντικό να συμβουλευτείτε γιατρό εάν εντοπίσετε τέτοιες ενοχλήσεις.

Όγκοι εγκεφάλου στα παιδιά

Οι όγκοι του εγκεφάλου αποτελούν έναν από τους πιο συχνούς τύπους κακοήθων ασθενειών στην παιδική ηλικία. Η πλειοψηφία των περιστατικών παρουσιάζεται σε παιδιά κάτω των 15 ετών. Οι παιδιατρικοί όγκοι εμφανίζονται σε διαφορετικές εγκεφαλικές περιοχές από εκείνες των ενηλίκων, γεγονός που οδηγεί και σε διαφοροποιήσεις στη συμπτωματολογία και την πορεία της νόσου.

• Γλοίωμα του στελέχους του εγκεφάλου
• Κρανιοφαρυγγίωμα
• Επενδυμώμα
• Πιλοκυτταρικό αστροκύττωμα στα παιδιά
• Μεντουλοβλάστωμα
• Γλοίωμα του οπτικού νεύρου
• Όγκος της επίφυσης
• Πρωτογενείς νευροεκτοδερμικοί όγκοι
• Ραβδοειδής όγκος

Μέθοδοι διάγνωσης

Η διαγνωστική διαδικασία για τους όγκους του εγκεφάλου είναι πολύπλοκη και απαιτεί τη συνεργασία διαφόρων ειδικοτήτων. Αρχικά, ο γιατρός αξιολογεί τα συμπτώματα, το ιατρικό και το οικογενειακό ιστορικό του ασθενούς και διενεργεί νευρολογικό έλεγχο εξετάζοντας την ισορροπία, τη μνήμη, την ακοή, την όραση και τα αντανακλαστικά.

Αν διαπιστωθεί αυξημένη πιθανότητα ύπαρξης όγκου, διεξάγονται επιπλέον διαγνωστικές εξετάσεις:

• Απεικονιστικός έλεγχος: Μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου ή αξονική τομογραφία. Τις περισσότερες φορές προτιμάται η μαγνητική, καθώς παρέχει λεπτομερέστερη απεικόνιση της δομής του όγκου.
• Δείκτες όγκου: Ορισμένοι όγκοι απελευθερώνουν συγκεκριμένες ουσίες που μπορούν να ανιχνευθούν στο αίμα, τα ούρα ή τα ίδια τα ιστικά δείγματα.
• Βιοψία: Γίνεται λήψη μικρού δείγματος ιστού, το οποίο εξετάζεται στο μικροσκόπιο. Αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί πριν ή κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης, όταν αφαιρείται μέρος του όγκου.
• Οσφυονωτιαία παρακέντηση: Αν υπάρχει υποψία ότι ο όγκος έχει προσβάλλει τις μήνιγγες, λαμβάνεται δείγμα εγκεφαλονωτιαίου υγρού για περαιτέρω αναλύσεις.
• Γενετικές εξετάσεις: Τα δείγματα που λαμβάνονται από τη βιοψία μπορεί να υποβληθούν και σε γενετικές αναλύσεις για να εξακριβωθούν τα χαρακτηριστικά του όγκου και να εντοπιστούν εξατομικευμένες θεραπευτικές επιλογές.

Επιλογές θεραπείας

Το θεραπευτικό πλάνο για έναν όγκο εγκεφάλου διαμορφώνεται βάσει διαφόρων παραγόντων, όπως το είδος, η θέση, το μέγεθος, η επέκταση του όγκου και η συνολική κατάσταση της υγείας του ασθενούς. Οι κύριες θεραπευτικές μέθοδοι είναι οι εξής:

Παρακολούθηση

Όταν ο όγκος είναι μικρός και δεν προκαλεί συμπτώματα, συχνά προτιμάται η τακτική παρακολούθηση μέσω συχνών εξετάσεων, ώστε να διαπιστωθεί εάν υπάρχει αύξηση στο μέγεθος ή εμφανίζονται συμπτώματα. Αν υπάρξει επιδείνωση, ακολουθείται ενεργή θεραπεία.

Χειρουργική αντιμετώπιση

Σε περιπτώσεις όπου είναι εφικτό, οι γιατροί επιδιώκουν να αφαιρέσουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα του όγκου με χειρουργική επέμβαση, χρησιμοποιώντας συνήθως κρανιοτομή, δηλαδή άνοιγμα μέρους του κρανίου. Εφαρμόζονται προηγμένες τεχνολογίες για να προστατευθούν οι υγιείς ιστοί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, για παράδειγμα σε υδροκεφαλία, τοποθετείται βαλβίδα για την αποστράγγιση του υγρού.

Ακτινοβόληση και χημειοθεραπεία

Όταν δεν είναι προσιτός ο όγκος για χειρουργική αφαίρεση ή παραμένει υπόλειμμα μετά την επέμβαση, χρησιμοποιούνται μέθοδοι όπως η ακτινοβολία ή η χημειοθεραπεία. Η χημειοθεραπεία περιορίζει τον πολλαπλασιασμό των καρκινικών κυττάρων, ενώ ο συνδυασμός φαρμάκων μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικός για συγκεκριμένους τύπους όγκων. Η ακτινοβολία στοχεύει να προκαλέσει βλάβη στο γενετικό υλικό του όγκου περιορίζοντας την επίδραση στους υγιείς ιστούς. Η θεραπεία πραγματοποιείται είτε με εξωτερικές πηγές ακτινοβολίας είτε με εσωτερικές (βραχυθεραπεία), όπου τοποθετούνται ραδιενεργά στοιχεία στη θέση του όγκου.

Ανοσοθεραπεία και νέες τεχνολογίες

Γίνονται χρήση φαρμάκων που ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα στην αναγνώριση και καταστροφή καρκινικών κυττάρων. Από τις μεθόδους αυτές περιλαμβάνονται η θεραπεία με CAR-T κύτταρα, οι αναστολείς ελέγχου του ανοσοποιητικού και τα μονοκλωνικά αντισώματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις εφαρμόζονται επίσης προηγμένες τεχνικές, όπως η καταστροφή του όγκου με λέιζερ μέσω καθετήρα.

Υποστηρικτική και ανακουφιστική φροντίδα

Η βελτίωση της ποιότητας ζωής και η διαχείριση των συμπτωμάτων αποτελούν βασικό κομμάτι της θεραπείας. Χορηγούνται φάρμακα κατά του πόνου, της ναυτίας και του άγχους, ενώ η φροντίδα μπορεί να περιλαμβάνει λογοθεραπεία, φυσικοθεραπεία ή εργοθεραπεία, ώστε ο ασθενής να διατηρήσει ή να ανακτήσει βασικές ικανότητες καθημερινής ζωής και επικοινωνίας.

Πιθανές επιπτώσεις της θεραπείας

Κάποιες θεραπείες ενδέχεται να βλάψουν υγιείς περιοχές του εγκεφάλου, καθιστώντας σημαντική τη διαδικασία αποκατάστασης. Η αποκατάσταση επικεντρώνεται στην επαναφορά της κινητικότητας, της ομιλίας αλλά και των πρακτικών ικανοτήτων που αφορούν την καθημερινότητα. Η διεξοδική συζήτηση με τον ιατρό για τις πιθανές μακροπρόθεσμες συνέπειες και τη μελλοντική υποστήριξη είναι αναγκαία.

Παράγοντες επιβίωσης

Η πρόγνωση εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τον τύπο, τη θέση και τη δυνατότητα αφαίρεσης του όγκου, όπως και από τη συνολική φυσική κατάσταση του ασθενούς. Ο μέσος δείκτης πενταετούς επιβίωσης για όλους τους πρωτοπαθείς όγκους εγκεφάλου φτάνει περίπου το 76%. Για τους καλοήθεις όγκους, το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 92%.

Σημεία για την ορθή διαχείριση

Οι όγκοι εγκεφάλου είναι ομάδες μη φυσιολογικών κυττάρων που αναπτύσσονται μέσα ή πλησίον του εγκεφάλου. Οι περισσότεροι όγκοι είναι καλοήθεις και δεν επεκτείνονται συχνά, όμως το θεραπευτικό πλάνο καθορίζεται από το είδος και το ρυθμό ανάπτυξης κάθε όγκου. Όταν διαγνωστεί ένας όγκος, γίνεται ανάλυση των κυτταρικών χαρακτηριστικών του ώστε να επιλεγεί η κατάλληλη θεραπεία. Ακόμη κι αν ένας όγκος μπορεί να αφαιρεθεί πλήρως, απαραίτητη είναι η συνεχής παρακολούθηση και η κατάλληλη αποκατάσταση.